headerbanner

Sas van Gent floreert aan het begin van de 20e eeuw als eerste industriestad van Zeeland. De stad krijgt met moeilijkheden te kampen tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog, maar komt daar weer bovenop. Aan het eind van de 20e eeuw slaat de verpaupering toe. Sas van Gent moet zich veel moeite getroosten om die te boven te komen.

 

20e eeuw Oorlogen en neergang

Kanaal bij de grens van Sas van Gent en ZelzateKanaal bij de grens van Sas van Gent en ZelzateHet Kanaal krijgt tussen 1902-1910 een diepgang van 8,75 meter en een breedte van 24 meter. Hiervoor wordt maar liefst zeven miljoen kubieke meter grond verzet, terwijl alle bruggen worden vervangen. De tweede ingreep in de 20e eeuw volgt in 1960-1968. Dan krijgt het Kanaal een minimale diepte van 13,5 meter en een doorvaartbreedte van 63 meter. Zodoende wordt het vaarwater geschikt voor schepen tot 70.000 ton. Hoewel het neutrale Nederland wat krijgsverrichting betreft buiten schot blijft tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn de gevolgen voelbaar. Een miljoen Belgen trekt de Nederlandse grenzen over na de val van Antwerpen in oktober 1914. Zeeuws-Vlaanderen krijgt er 550.00 te verwerken. Een stroom van circa 30.000 mensen passeerde de stad.

Ontheemd

Vluchtende Belgen getekend door Leo GestelVluchtende Belgen getekend door Leo GestelAlles wordt uit de kast gehaald om deze mensenmassa te huisvesten en te voeden. In Sas van Gent krijgen 5000 ontheemden onderdak.

Van hen komen er ruim duizend terecht in de zojuist gereedgekomen fosfaatfabriek van de NV Nieuwe Nederlandse Maatschappij tot het Vervaardigen van Spiegelglas. Die staat leeg omdat de machines voor het bedrijf door de oorlog nog niet uit Duitsland zijn gearriveerd. In en rond de fabriek ontstaat een compleet vluchtelingendorp met een gaarkeuken, hospitaaltje, een bierbrouwerij en een katholieke kerk. Voor de laatste bestemming dient de toekomstige machinekamer van de fabriek. De gelovigen zijn ook welkom in de plaatselijke kerk, maar verkiezen eigen vieringen onder leiding van pater Colpaert. Een groot deel van de inwijkelingen keert in 1915 terug, maar een minderheid blijft in Sas van Gent. Van de arbeiders die in de plaatselijke fabrieken werken is in de eerste helft van de 20e eeuw trouwens ruim een derde afkomstig uit België, dus voor sommigen is het bekend terrein. Kinderen van de vluchtelingen gaan naar school in een gebouw aan de Wilhelminastraat. De Belgen keren naar huis terug na het sluiten van de Wapenstilstand in 1918.

Rijtuig ZVTM. foto WikimediaRijtuig ZVTM. foto WikimediaIn 1914 opent de Zeeuwsch-Vlaamsche Tramweg-Maatschappij (ZVTM) een lijn tussen Sas van Gent en IJzendijke, via Philippine. Het jaar daarop wordt deze doorgetrokken, Westdorpe, Drieschouwen en Roodesluis bij Overslag. In 1915 komt ook een tramlijn tussen Sas van Gent en Zelzate.

De gevolgen van de wereldwijde economische crisis van de Dertiger Jaren zijn groot in Nederland. De regering van minister president Hendrik Colijn weigert de gulden te devalueren waardoor de export inzakt. Dat is extra funest voor Zeeuws-Vlaanderen. Zo legt de vrijwel geheel van export afhankelijke glasfabriek bijna het loodje. De regering zet arbeiders in bij werkgelegenheidsprojecten. In Sas van Gent worden die ingezet bij het slechten van vrijwel alles wat nog herinnert aan de eens zo prachtig vesting.

OostkadeOostkadeTijdens de Tweede Wereldoorlog krijgt Sas van Gent het zwaar te verduren, om te beginnen op 10 mei 1940. De Duitsers proberen de intocht van Belgische en Franse militairen te hinderen en werpen 12 bommen af op het centrum van de stad. De materiële schade is groot. Het wordt nog erger van 20 tot 25 mei. De bevolking is dan geëvacueerd. Bij nadering van de Duitsers worden de bruggen over het Kanaal opgeblazen. Ruim 50 woningen aan de Oostkade branden af, terwijl die aan de overkant aan de Westkade bijna allemaal zware schade oplopen. Honderden inwoners raken dakloos. Bij terugkeer komen velen tot de ontdekking dat hun woningen zijn geplunderd door militairen van ‘bevriende’ legers. De fabrieken krijgen op 7 augustus 1944 als toetje van de oorlog nog een zwaar geallieerd bombardement te verwerken. Canadese en Schotse militairen bevrijden Sas van Gent en het naburige Westdorpe op 19 september van hetzelfde jaar. Daarbij komen 41 Canadezen om het leven.

Voormalig tramstationVoormalig tramstationTijdens de Tweede Wereldoorlog loopt het tramnet zware schade. Niettemin slaagt de ZVTM erin om alle lijnen in korte tijd weer aan de praat te krijgen. Het is maar voor even, want in 1948 nemen bussen het passagiersvervoer over. Het uit 1914 stammende tramstation blijft zowaar staan, een breuk met de bijna vaste plaatselijke traditie om alles wat geen dienst meer doet af te breken.

Intussen komt er in 1948 een eind aan personenvervoer per trein, een besluit dat later wordt betreurd. Het uit 1869 daterende station valt in 1965 onder de sloophamer. Het goederenvervoer blijft bestaan.

21e eeuw

Vanaf de 21e eeuw nemen de kansen toe op herstel van het passagiersvervoer.

Na de oorlog wordt de schade hersteld en breekt er opnieuw een tijd van welvaart aan. De fabrieken bieden aan velen werk en zodoende neemt de vraag naar woningen toe. Vanaf 1949 breidt de stad uit met de Witte Wijk. De straten krijgen namen van leden van het Oranjehuis. Halfweg de jaren zestig volgt nieuwbouw in het gebied tussen de Westdam en de Papegeulestraat. Daarna verrijst de wijk Sint-Albert.

De Vlaamse liedjeszanger Louis Neefs zet de stad in 1977 voor altijd muzikaal op de kaart met het prachtige Annelies uit Sas van Gent in Zeeland, die het ondanks al haar dans-, zang- en toneellessen niet gelukte om een ster te worden in de showbizz.

Jubileumbord in Industrieel MuseumJubileumbord in Industrieel MuseumDe Belgische regering maakt op 22 februari 1982 bekend dat de frank met 8,5 procent devalueert. Dat betekent dat het land goedkoper wordt voor het buitenland. Voor Nederland zijn de gevolgen precies andersom. Daardoor komen er veel minder Belgen inkopen doen in Nederland. Bovendien is het een dreun voor de eigen bedrijven, zeker die in de Kanaalzone, welke sterk leunen op de export. Bij de glasfabriek verdwijnt de helft van de 350 arbeidsplaatsen. Beide suikerfabrieken in de stad worden in de jaren tachtig gesloten door de concentratie in de sector. Dat kost ruim 300 arbeidsplaatsen. Om dezelfde reden verdwijnt in 1993 de meelfabriek. De neergang leidt aan het eind van de twintigste eeuw tot bevolkingskrimp, die zich vertaalt in leegstand in de Witte Wijk en Sint-Albert en bijna algehele verpaupering van Sas van Gent.

Een lichtpunt is in 1988 de ontdekking door P. Schauwvliege van gangen onder het Generaliteitsbolwerk. Die worden in twee jaar tijd geheel uitgegraven en vormen dan een toeristische attractie.

21 eeuw: Weg uit de verpaupering

VredestraatVredestraatDoor de herindeling van 2003 waardoor Sas van Gent deel gaat uitmaken van de gemeente Terneuzen, probeert het stadsbestuur de neergang om te buigen met de campagne Vitaal, maar dat levert weinig op. Meer succes heeft het initiatief van Woningbouwvereniging Woongoed om een flink aantal huizen op te knappen. Dat leidt tot de renovatie van de karakteristieke huurwoningen in de Vredestraat. Plannen om een deel van de 20e eeuwse Witte Wijk te saneren stuiten op hevig verzet van bewoners. Zij vinden dat de woningen best te renoveren zijn en voelen niets voor de met sanering meestal gepaard gaande huurverhogingen. Het verzet ten spijt begint in 2020 de sloop van huizen in de Julianastraat.

Voormalige Protestantse kerk aan de OostkadeVoormalige Protestantse kerk aan de OostkadeIntussen gaat het bergafwaarts met het kerkbezoek. De in 1815 al verenigde Hervormde gemeenten van Sas van Gent en Philippine breiden de samenwerking in 1995 uit tot Sluiskil. In 2012 valt het besluit de kerk in Sas van Gent te sluiten. Voorjaar 2013 wordt de laatste dienst gehouden. Daarna houdt de Protestantse Gemeente Sluiskil-Sas van Gent- Philippine alleen nog diensten in zorgcentrum De Redoute. Het bedehuis wordt verkocht aan reclamebureau Recht door Zee.

De katholieke gemeenschap maakt vanaf 1997 deel uit van de Inter Parochiële Vereniging Midden-Zeeuws-Vlaanderen die in 2003 de naam Elisabeth-parochie aanneemt. Hiertoe vallen behalve die van Sas van Gent dan ook de parochies van Axel, Hoek, Philippine, Sluiskil, Terneuzen, Westdorpe en Zuiddorpe. In 2012 valt het besluit tot een forse sanering. Zes van de negen Roomse kerken in de Kanaalzone sluiten. Alleen die van Philippine en Terneuzen blijven open. In 2014 is de laatste viering in de imposante kerk van Sas van Gent. Dat wordt dan de eerste stad in Zeeland waar niet één bedehuis meer in gebruik is. De kerk krijgt een nieuwe bestemming als ‘Markt 4’, met een versmarkt en een restaurant. De buiten schot gebleven sacristie wordt in 2020 ingericht tot Mariakapel. Het beeld van de heilige komt uit de kapel van het Liduinaziekenhuis in Hulst omdat de eigen inventaris dan al lang is verdwenen naar de opslagplaats van het Bisdom Breda in Roosendaal en vervolgens over diverse kerken is verspreid.

MuseumMuseumIn 2015 krijgt Sas van Gent een mooie attractie met de komst van Industrieel Museum Zeeland wordt gehuisvest in een silo van de voormalige oudste voormalige Eerste Nederlandsche Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek die tot 1989 in bedrijf was. De fabriek maakte de jaren voor de opheffing deel uit van de Suikerunie. Het museum is geschikt voor bezoekers van alle leeftijden. De komst van het museum is te danken aan de Stichting Heemkundige Kring Sas van Gent. Tot de topstukken behoren de nog werkende stoommachine van de cokesfabriek in Sluiskil en het interieur van de directiekamer van de Beetwortelsuikerfabriek.

In het eerste decennium van de 21e eeuw ontstaat het Plan Sasse Poort. Dat voorziet in de inrichting van een nieuw bedrijventerrein. Het is gesitueerd tussen kunstmestfabriek Rosier en de locatie aan de Suikerdijk, waar vroeger suikerfabriek CSM was gevestigd. Het plan beoogt ook verplaatsing van Albert Heijn en Lidl aan respectievelijk de Wilhelminalaan en de Tramstraat naar het bedrijventerrein. Op de vrijgekomen locaties kunnen dan woningen komen.

Sas'terras. Onontdekt door de massatoerist en daardoor extra aangenaamSas'terras. Onontdekt door de massatoerist en daardoor extra aangenaamSas van Gent telt 812 inwoners in 1815. De industrialisatie leidt tot een gestage groei van de bevolking. In 1877 wonen er 1002 mensen en in 1899 al 1383. In 1982 is het inwonertal gestegen tot 4719, maar daarna treedt de daling in door het vertrek van grote industriële bedrijven. In 2009 blijft de teller steken op 3653 ingezetenen. Per 1 januari 2019 telt de stad 3525 inwoners.

Literatuur

* Beelden uit het industrieel verleden van de Kanaalzone. Samenstelling W. H. P. Scholten, Middelburg 1990. Uitgeverij De Koperen Tuin Goes.
* Publicaties van L. A. Sarneel-Antheunis in o.a. de jaarboeken van Oudheidkundige Kring De Vier Ambachten.
* 100 jaar Sas van Gent en Westdorpe door Eugène Sarneel, Hulst 1990. Uitgeverij Van Geyt Productions
* De site www.heemkundigekringsasvangent.nl/ biedt een schat aan informatie over alle facetten van de geschiedenis van Sas van Gent.

Klik hier om een reactie te plaatsen