headerbanner

Wanneer de Gentenaars die Sas van Gent stichtten in de toekomst hadden kunnen kijken was die stad er nooit gekomen. De enorme bedragen die zij er in steken leveren eeuwenlang amper rendement op. Dat verandert na de komst van het Kanaal Gent-Terneuzen in 1827. Gent groeit dan, net als in de Middeleeuwen, uit tot een haven van internationale betekenis. Sas van Gent beleeft vanaf de opening van de spoorlijn in 1869 zijn gouden eeuw door de komst van fabrieken. Hieronder de geschiedenis van ‘Sas’ in brokjes.

 

Monument Sassche Vaart, waar het allemaal begonMonument Sassche Vaart, waar het allemaal begon1547 Geboorte

Zicht op nog bestaand deel Graaf Jansdijk in WestdorpeZicht op nog bestaand deel Graaf Jansdijk in WestdorpeDe stad Gent is naarstig op zoek naar een nieuwe verbinding met open zee. Doordat De Lieve is verzand kunnen grote schepen niet meer doorvaren naar Brugge om via het Zwin buitengaats te geraken. Ook het Zwin slibt trouwens dicht. Omdat de Braakman, het grote water dat het oosten en westen van Zeeuws-Vlaanderen van elkaar scheidt, relatief dichtbij is rijst het plan om een verbinding te maken naar de Sassche Vaart, die ook bekend is onder de naam Papengeule. Er ligt al een kanaal naar Zelzate. Dat is bestemd voor de turfschippers. Van daaruit is het maar een paar kilometer naar de Sassche Vaart.

 

Allegorie op troonsafstand Karel V te Brussel in 1555. Doek van  Rijksmuseum Frans Francken de Jonge WikimediaAllegorie op troonsafstand Karel V te Brussel in 1555. Doek van Rijksmuseum Frans Francken de Jonge WikimediaEen grote hindernis staat uitvoering in de weg. Dat is de Graaf Jansdijk. Deze lange dijk zeewering ligt in het land tussen Boekhoute in Oost-Vlaanderen en Terneuzen. Die openbreken gaat natuurlijk zo maar niet. In 1547 geeft keizer Karel V de stad toestemming om de gewilde vaart te graven tot 10 à 15 meter vanaf de voet van de Graaf Jansdijk. Vandaaruit moeten de goederen worden overgelaten van en naar de Sassche Vaart. De Gentenaars zijn hier niet tevreden mee, want gewoon in één keer kunnen doorvaren geeft natuurlijk veel minder rompslomp. Uiteindelijk krijgen de Gentenaars hun zin. De keizer geeft op 13 december 1549 toestemming om toch de dijk door te steken en via de Sassche Vaart en De Braakman een rechtstreekse verbinding te maken met open zee.

Tweede helft 16e eeuw: Groei van gehucht naar stad

Hart van oud Sas van Gent: OostkadeHart van oud Sas van Gent: OostkadeOp 3 april 1563 is het werk gereed en liggen er twee sluizen en een kom. De eerste schipper die de dag daarop regelrecht naar Gent vaart is Pieter Jacobussen Zoetemelk uit Lekkerkerk die uit Dordrecht verse zalm aanvoert. De wateren rond de Merwestad zijn in die tijd befaamd om deze vissoort. Deze Zoetemelk is een verre voorvader van Joop, die in 1980 als tweede Nederlander de eindzege opeist van de Ronde van Frankrijk. Het sluizencomplex wordt beschermd door wallen, die het begin vormen van de latere imposante vesting.

De vreugde over de nieuwe verbinding met de zee is van korte duur, want één van de kaaimuren aan de sluis stort in op 15 juli 1564. Men besluit tot complete nieuwbouw. Dat karwei is gereed op juli 1567. Vijf jaar later volgt nieuwe ramspoed wanneer de Watergeuzen Sas van Gent overvallen. Ze vernielen de sluisdeuren en steken de meeste omliggende huizen in brand. Deze gebeurtenis leidt tot het besluit om vestingwerken aan te leggen ter beveiliging van de sluis. Met dat werk wordt begonnen in 1578.

Restant stadsmuur aan PrinsenkadeRestant stadsmuur aan PrinsenkadeIn 1577 kunnen de sluizen weer dienst doen. Het scheepvaartverkeer heeft vrije doorgang. Sas van Gent komt in 1583 opnieuw in Spaanse handen wanneer de Terneuzense baljuw Servaas van Steelant de Staatsen verraadt. Daardoor vallen ook Hulst, Axel en Terneuzen weer toe aan de Spanjaarden. Nog in hetzelfde jaar slagen de Staatse troepen er onder aanvoering van graaf Philip van Hohenlohe in om Terneuzen te heroveren. Sas van Gent blijft echter Spaans. De vesting breidt sterk uit. Zo komen er muren en een uitkijktoren. Dat de Staatsen nu Terneuzen aan de monding van De Braakman in het bezit hebben bevordert de Gentse zaak niet.

17e eeuw: Sas van Gent wordt onneembare vesting

Beleg door Frederik Hendrik. Anoniem RijksmuseumBeleg door Frederik Hendrik. Anoniem RijksmuseumAan de vrije doorgang voor de handelsschepen van en naar Gent komt helemaal een eind nadat stadhouder Frederik Hendrik in 1644 Sas van Gent verovert. De vesting wordt verder versterkt en de nederzetting groeit uit tot een volwassen vestingstad. Rond Sas van Gent komt een inundatiestelsel, zodat polders in de omgeving onder water kunnen worden gezet bij gevaar. Dat maakt van de plaats een vrijwel onneembaar geachte vesting.

Sas van Gent valt nu niet meer onder het gezag van de stad Gent, maar functioneert vanaf 1645 als zelfstandige stad. De vesting die bedoeld is om de sluizen en daarmee de Gentse belangen te beschermen werkt nu omgekeerd. De Heemkundige Kring Sas van Gent formuleert het als volgt: ,,Sas van Gent was toen niet meer een poort voor Vlaanderen, maar: Een dolk, gericht op het hart van Vlaanderen”. Klik hier voor verhaal over de uitbreiding van de vesting. 

Met de godsdienstvrijheid is het na de komst van de stadhouder ook al gedaan. Dat betekent dat de leden van de rooms-katholieke parochie hun geloof niet meer in het openbaar mogen belijden. Om een mis bij te wonen moeten zij de grens over.

De protestanten komen in de zeventiende eeuw aanvankelijk bijeen in de kerk die in 1644 van de katholieken is afgenomen. Spoedig daarna beginnen ze met de nieuwbouw aan de Oostkade, die in 1658 isSas van Gent in de 17e eeuw Collectie RijksmuseumSas van Gent in de 17e eeuw Collectie Rijksmuseum afgerond. Het gaat om een Gereformeerde Kerk, dan de voornaamste protestantse stroming in Nederland. Na de door Koning Willem I geïnitieerde kerkelijke structuurwijzigingen worden gemeente en bedehuis vanaf 1816 onderdeel van de dan ontstane Nederlandse Hervormde Kerk. In dit gebouw houdt vanaf 1654 ook de Eglise Wallonne diensten. Deze Waalse gemeente bestaat uit Franssprekende militairen die in Sas zijn gelegerd en hun gezinnen.

Bij de Vrede van Munster, die in 1648 het einde markeert van de Tachtigjarige Oorlog, wordt het verbod bevestigd op vrije doorvaart door de Sassche Vaart. Wel mogen goederen worden overgeslagen. Voor illustratie Wikimedia illustratie Wikimedia Gent is dit een economische klap. Deze situatie zal voortduren tot 1794. De Middelburgse dichter Matthys Joncheere strooit in 1644 zout in de wonden met het vers ‘Lacht niet te vroegh! T'is tydts genoech’. Hij noemt de Gentenaars die zo blij waren met de herovering van Sas van Gent daarin ‘malle dwasen’.

Sas van Gent komt na de Tachtigjarig Oorlog evenals de rest van Zeeuws-Vlaanderen onder rechtstreeks bestuur te staan van de Staten-Generaal. Een lot dat de regio deelt met de provincie Noord-Brabant en delen van Groningen en Limburg. Deze gebieden worden Generaliteitsland. Zeeuws-Vlaanderen draagt in de Franse Tijd in 1795 de naam Staats-Vlaanderen. De Generaliteitslanden worden in grote meerderheid bewoond door katholieken, die worden achtergesteld. Openbare ambten als het burgemeesterschap zijn voorbehouden aan protestanten. Ook worden de inwoners van de Generaliteitslanden fiscaal zwaarder belast dan die van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Tijdens het Rampjaar 1672 trachten de Fransen de stad in te nemen door verraad. Ze proberen de commandant van het Fort Sint Anthonie om te kopen, maar deze waarschuwt Prins Willem V, zodat het plan strandt. Om de stad verder te beveiligen worden de westelijke van de stad liggende Sint Albertpolder en de oostelijk gelegen Canisvlietpolder geïnundeerd.

Wanneer Frankrijk onder leiding van koning Lodewijk XIV in 1688 de Negenjarige Oorlog begint tegen Nederland, Engeland, Spanje en het Heilige Roomse Rijk is dat aanleiding om de stad verder te versterken. Sas van Gent krijgt rond die tijd vorm van een immense vesting in stervorm, die tot de 19e eeuw bewaard zal blijven.

18e eeuw: Franse bezettingen

Voormalige Katholieke kerkVoormalige Katholieke kerkDe rooms katholieken krijgen in 1705 toestemming om samen te komen. Vanaf 1738 houden ze vieringen in een pand aan de Markt dat fungeert als schuurkerk. Dit gebouw ondergaat uitbreidingen en gaat er zo steeds meer uitzien als een volwaardig kerkgebouw.

In 1740 breekt de Spaanse Successieoorlog uit. Als uitvloeisel daarvan veroveren Franse troepen begin 1747 Gent en slaan daarna het beleg rond Sas van Gent. Dat gaat gepaard met zware bombardementen. De gereformeerde kerk en diverse woningen branden af. Na tien dagen besluit de stad zich over te geven. De Fransen verlaten Sas van Gent in 1748 nadat vrede is gesloten. De kerk van de protestanten wordt hersteld en in 1750 opnieuw in gebruik genomen.

Zwartenhoekse sluisZwartenhoekse sluisIn het laatste kwart van de 18e eeuw worden de Canisvlietpolder en andere ondergelopen polders herbedijkt tussen Sas van Gent en Axel. Ze worden voorzien van grote sluizen. Die zijn niet alleen bedoeld voor de uitwatering, maar ook als inundatiemiddel. Het gaat (van west naar oost) om de Passluis ten westen van Westdorpe, De Zwartenhoekse Sluis, de Hulpsluis en de sluis bij de Axelse Sassing. Bij de Passluis en de Zwartenhoekse Sluis worden ter bescherming forten (batterijen) aangelegd. Ze spelen militair echter geen enkele betekenis in de geschiedenis. Bij het aanbreken van de Franse Tijd in 1795 wordt de stad zonder slag of stoot overgedragen aan de Fransen.

In de 18e eeuw groeit het aantal rooms-katholieke inwoners sterk, terwijl de Nederlandse Hervormde gemeente krimpt. In 1794 komt er een einde aan de Franstalige gemeente wanneer de Eglise Wallonne ophoudt te bestaan wegens teruglopend ledental.

19e eeuw: Economische voorspoed

Restant waterkorenmolen die deel uitmaakte van Bolwerk ZeelandiaRestant waterkorenmolen die deel uitmaakte van Bolwerk ZeelandiaDe Franse bezetters beginnen kort na aankomst met het slechten van de vestingwerken. Vreemd genoeg beginnen ze in 1809 juist weer met herstelwerkzaamheden. Bij nadering van een troep Kozakken geven de Fransen Sas van Gent in 1814 al snel prijs. Sas van Gent wordt in 1815 onderdeel van de provincie Zeeland en daarmee van het Koninkrijk der Nederlanden. Daarvan maakt dan ook het latere België onderdeel van uit.

Het Rijk besluit in 1816 tot opheffing van het garnizoen. Vanaf dat jaar wordt er naar hartenlust gesloopt aan de vesting. De Gentse Poort of Boheemse poort, de Axelse Poort of Oostpoort en de Philippine Poort of Waterpoort gaan tegen de vlakte in 1826.

Nadat noord en zuid vanaf 1815 behoren tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden staat Gent niets meer in de weg om te ijveren voor een goede weg naar zee. Na bijna 3,5 eeuw wordt het tijd om de in de 16e eeuw duur aangelegde verbinding met open water te laten renderen. De Sassche Vaart is nog bevaarbaar, maar nogal ondiep en smal. Dus moet er een breed kanaal komen. Dat betekent echter het verdwijnen van de vesten en bastions aan de oostkant van Sas van Gent. Het gemeentebestuur verzet zich hier onder aanvoering van burgemeester Merry fel tegen, maar dat mag niet baten. Het Gentse belang is nu ook gezamenlijk Nederlands belang, dus geeft de overheid in 1823 toestemming voor de nieuwe vaarweg die meteen wordt doorgetrokken naar Terneuzen. Het karwei is in 1827 klaar. Het Kanaal Gent-Terneuzen wordt op 18 november in Sas van Gent geopend met toespraken en muziek. Een dag later volgt in Gent het tweede deel van het feestprogramma, dat uitmondt in vuurwerk.

Alegorische voorstelling Belgische Opstand.  illustratie WikimediaAlegorische voorstelling Belgische Opstand. illustratie WikimediaDe vreugde is van korte duur, want in 1830 breekt de Belgische Opstand uit, waardoor de scheepvaart opnieuw stil komt te liggen. Ernest Grégoire, een man die een flinke rol speelt bij de omwenteling in Gent en Brugge ten gunste van de Belgische zaak, trekt in oktober van dat jaar met een bende volgelingen Zeeuws-Vlaanderen binnen. Hij verovert op 17 oktober zonder slag of stoot het onbeschermde Sas van Gent. Grégoire eist van de bestuurders dat zij hun eed van trouw aan Koning Willem I afzweren en steun betuigen aan de Opstand. Die weigeren dat. De invallers vertrekken op 29 oktober na plundering van de stad en diefstal van de contanten in de stadskas.

In 1815 zijn er onder de 812 inwoners van Sas van Gent 565 rooms-katholieken, 236 Nederlands Hervormden en 11 Lutheranen. In 1899 wonen er 1581 mensen in Sas van Gent. Daarvan zijn er dan 1383 katholiek, 192 Hervormd en 4 gereformeerd.

Rooms Katholieke KerkRooms Katholieke KerkDe getallen geven aan dat de katholieken ver in de meerderheid geraken. De kerk aan de Markt is veel te klein geworden. Daarom verrijst er in 1892 op dezelfde plek een nieuw bedehuis naar ontwerp van Joseph Cuypers (1861 – 1949), zoon van de beroemde Pierre. Nu was Joseph ook geen kleine jongen in zijn vak, want hij ontwierp ook bekende gebouwen als de katholieke Sint Bavo in Haarlem en de beurs van Amsterdam. De uit 1648 daterende Hervormde kerk aan de Oostkade, die veel te groot is geworden voor het kleine aantal leden, gaat in 1896 in vlammen op na blikseminslag. De nieuwe kerk is klaar in 1897. Door de slinkende ledentallen hebben de gemeenten van Sas van Gent en Philippine vanaf 1815 gezamenlijk één predikant in dienst. Ze vormen sinds dat jaar feitelijk een combinatie.

Nederland en België regelen met het op 10 april 1839 gesloten Scheidingsverdrag de vrije doorgang via water- en spoorwegen. Zodoende kan het Kanaal Gent Terneuzen in 1841 weer open nadat er flink is gebaggerd. Sinds het begin van de Belgische Opstand in 1830 had de scheepvaart stilgelegen.

Restant tracé  kanaal 19e eeuwRestant tracé kanaal 19e eeuwOp de komst van de nieuwe vaarweg volgt op 1 april 1869 de opening van het spoorstation Sas van Gent. Aanvankelijk is Sas eindstation op de lijn vanuit Gent, maar later volgt doortrekking naar Terneuzen. Vanaf 1871 worden ook goederen vervoerd. Deze ontwikkelingen markeren het begin van wat de Gouden Eeuw van de stad mag heten. Klik hier voor afzonderlijk verhaal over de per product gerangschikte geschiedenis van de grote ondernemingen in Sas van Gent.

Het Kanaal is na verloop van tijd te ondiep en te smal voor de steeds grotere schepen. Dus volgt in de jaren 1882-1885 verdieping tot 6,5 meter en verbreding tot 17 meter.

Klik hier om een reactie te plaatsen