headerbanner

Koeien aan de Tragel bij BosdorpKoeien aan de Tragel bij BosdorpKoewacht is een tweelingdorp in Zeeuws-Vlaanderen, waarvan het Belgische deel in Oost-Vlaanderen ligt. De plaats is vanouds bekend door de vlasteelt. Anders dan de naam doet vermoeden is deze niet afgeleid van het bewaken van runderen, maar op een waard waar koeien graasden. Dat het dorp in de streek veelal wordt aangeduid als ‘de Koewacht’ kan te maken hebben met de betekenis van koeienwaard.

Het lintdorp is tot in de 17e eeuw een buurtschap, dat wordt omgeven door de gehuchten Hazelarenhoek, Oude Molen, Kruispad, ’t Zand en Sint Andries. Later komt daar nog Nieuwe Molen bij. Koewacht groeit pas in de 19e eeuw uit tot een dorp van enige omvang tegen de grens van Oost-Vlaanderen waar het Belgische gelijknamige dorp ligt. Dat Koewacht pas dan flink begint te groeien blijkt uit het feit dat de lagere school in 1827 nog verrijst in Oude Molen en niet in Koewacht.©Google Maps©Google Maps

Klooster

Terrein voormalig kloosterTer Hagen. foto Rijksdienst voor het Cultureel ErfgoedTerrein voormalig kloosterTer Hagen. foto Rijksdienst voor het Cultureel ErfgoedTot de eerste bewoners van grondgebied van Koewacht behoren nonnen, die rond 1230 het aan Onze Lieve Vrouw gewijde klooster Domus Gaudii (Huis van Vreugde) stichten. Dat treedt in 1236 toe tot de Cisterciënzerorde. Het klooster wordt op oude kaarten en in het spraakgebruik ook aangeduid als Ten Hagen. De zusters vluchten in 1268 wegens overstromingen naar de Verlorenbroodhoeve ten zuiden van Gent en keren in 1272 terug.

Waarschijnlijk is het klooster in 1566 aangedaan door de Beeldenstomers die dan huishouden in Zuiddorpe en elders in de streek. De Allerheiligenvloed van 1570 en oorlogsdreiging nopen de zusters in 1572 tot vertrek. Na korte tijd keren ze terug maar diverse plunderingen leiden in 1579 tot het definitieve afscheid. Het klooster verdwijnt tenslotte geheel. Op het terrein aan een onverharde zijweg van de Hazelarenstraat is later een boerderij verrezen.

Tachtigjarige Oorlog

Nadat een Staatse troepenmacht in de nacht van 16 op 17 juli 1586 Axel verovert op de Spanjaarden worden de dijken rond die stad doorgestoken. Zodoende lopen tijdens de Tachtigjarige Oorlog polders tussen Axel en het zuidelijke gebied rond Koewacht en Zuiddorpe onder water. In de loop van de 17e en 18e eeuw volgt herbedijking.

Kerk in Belgisch KoewachtKerk in Belgisch KoewachtHet innemen van Hulst door een leger onder aanvoering van stadhouder Frederik Hendrik op 4 november 1645 betekent dat de openbare uitoefening van de rooms-katholieke eredienst wordt verboden. Deze situatie duurt voort tot het begin van de Franse Tijd in 1795. De katholieken in de regio gaan in die anderhalve eeuw ter kerke in Oost-Vlaanderen. Later mag de mis ook worden bediend in schuilkerken. Vanaf 1687 kunnen de Nederlanders in het Belgische Koewacht terecht. Want in dat jaar wordt de kapel van het vier kilometer westwaarts gelegen Moerbeke verplaatst naar dat dorp. De kapel ruimt in 1714 het veld voor een volwaardig kerkgebouw, dat is gewijd aan de H.H. Philippus en Jacobus.

Vluchtelingenstroom

Nadat Duitse militairen op 14 augustus 1914 België binnenvallen en dat land dus wordt meegesleurd in de Eerste Wereldoorlog, komen honderdduizenden vluchtelingen de grens over. Zeeuws-Vlaanderen krijgt er 550.00 te verwerken. Alles wordt uit de kast gehaald om deze mensenmassa te huisvesten en te voeden, zo valt te lezen in het in 1972 verschenen boek Koewacht De Geschiedenis van een jong dorp van de Axelse wethouder Dingeman Oggel en de Aardenburgse gemeentearchivaris Georges van Vooren. In Koewacht wordt in allerijl een hulpcomité wordt opgericht. De vluchtelingen krijgen onder meer onderdak in de rooms-katholieke meisjesschool in Koewacht-Dorp en de openbare school in Sint Andries. De toestand is vrijwel onhoudbaar. Zeker wanneer op 9 oktober de burgemeester van Antwerpen de bevolking adviseert de stad te verlaten. De dagen daarna trekt een onafzienbare stroom mensen door Koewacht, onder wie duizenden militairen. Na hun doortocht liggen de wegen bezaaid met uitrustingsstukken en staan de bermen vol met achtergelaten voertuigen.

Belgische vluchtelingen. Beeld: NV Vereenigde FotobureauxBelgische vluchtelingen. Beeld: NV Vereenigde FotobureauxWonderbare spijziging

George Dierick, de man die Koewacht als burgemeester met vaste hand leidt van 1938 tot 1970 geeft opdracht tot het aankopen van de aanwezige tarwe en koeien, zo verhalen Oggel en Van Voorden in hun boek. De runderen worden geslacht en het koren wordt gemalen. Iedereen krijgt van het gemeentebestuur de opdracht om brood te bakken en zo de gasten te voeden. Overal in de streek zijn inwoners door deze Bijbels aandoende wonderbare spijzigingen een voorbeeld van onbaatzuchtige vluchtelingenzorg.

Wanneer duidelijk wordt dat de Duitsers mensen die terugkeren geen strobreed in de weg zullen leggen (behalve militairen uit het Belgische leger) keren de meeste vluchtelingen huiswaarts in oktober en november 1914. Een minderheid blijft tijdens de hele oorlog achter in Zeeuws-Vlaanderen.

Dodendraad

Beeld: Nationaal Archief Collectie Spaarnestad Het Leven Fotograaf onbekendBeeld: Nationaal Archief Collectie Spaarnestad Het Leven Fotograaf onbekendVanaf 5 december 1914 sluiten de Duitsers de grens af met hekken en prikkeldraad. Een hard gelag voor de bewoners van de beide dorpen Koewacht die tot dan toe een bestaan leiden waarin de landsgrens bijna niet bestaat. De afsluiting maakt het moeilijk om het contact te onderhouden met familieleden aan de andere kant van de grens. Ondanks de oorlog wordt er volop gesmokkeld. Aan Belgische zijde is petroleum heel geliefd. Vanuit dat land komt vlas de andere kant uit om te worden verwerkt.

Het passeren van de schreve wordt pas echt moeilijk wanneer de Duitsers in 1915 beginnen met het aanleggen van een 332 kilometer lange elektrische versperring langs de hele Nederlandse grens. Deze ‘Dodendraad’ bereikt in juni Koewacht. De onder hoge spanning staande versperring kost het leven aan veel smokkelaars en andere mensen die de grens over willen.

In 2018, een eeuw na het einde van de Einde Wereldoorlog, planten leerlingen van basisschool De Vlaswiek in het Nederlandse Koewacht en de Belgische basisschool De Zonnebloem krokussen op de grens. Dat gebeurt ter herdenking van de Dodendraad.

Nederlandse kerk

Nederlandse KoewachtkerkNederlandse KoewachtkerkDe Duitsers laten aanvankelijk toe dat de Nederlanders onder bewaking de grens passeren voor het bezoeken van de zondagsmis. Tijdens de dienst mag er niet worden gepraat, want men zou anders gevoelige militaire informatie kunnen overbrieven. Nadat de bezetter de zondagsgang naar België verbiedt verrijst er in 1916 een noodkerk in Nederlands Koewacht. Die wordt in 1921 vervangen door het huidige bedehuis, dat net als de kerk aan gene zijde van de grens is gewijd aan Philippus en Jacobus.

Bisschop Petrus Hopmans zegent de kerk in op 3 mei 1922. In het gebouw hangen ramen van de pauselijke hofglasschilder W. Derix, die ateliers bezat in Nijmegen, Goch en Kevelaar. De befaamde door Tony van Os geschilderde kruiswegstatie is aangebracht in het wijdingsjaar van de kerk.

Verzet tegen sluiting

Interieur kerkInterieur kerkHet Bisdom Breda kondigt voorjaar 2014 aan dat per 1 juli 2015 acht van de dertien kerken dicht moeten van de parochie H. Maria Sterre der Zee, die heel oostelijk Zeeuws-Vlaanderen omvat. Het gaat om de bedehuizen in Koewacht, Clinge, Graauw, Heikant, Lamswaarde, Nieuw-Namen, Sint Jansteen, Stoppeldijk en Terhole. Het bericht over de dreigende sluiting leidt nergens elders in de regio tot zoveel protest als onder de parochianen van Koewacht. Dat leidt er toe dat de kerk open blijft en dat het dorp een nieuw katholiek elan beleeft. De uit deze ontwikkelingen voortgekomen Stichting Kerkbelang Koewacht houdt sindsdien allerlei activiteiten en acties om het plaatselijke religieuze leven in stand te houden. Ook de kerken van Clinge, Heikant en Lamswaarde ontsnappen aan sluiting.

Belgische kerk dicht

Belgische kerkBelgische kerkKonden de katholieken van 1645 tot 1916 alleen in het Belgische Koewacht ter kerke, sinds 2017 geldt de omgekeerde situatie. In dat jaar wordt het bedehuis aan gene zijde van de schreve onttrokken aan de eredienst. Palmzondag 14 april 2019 trekt een processie door de straten. Vanuit de kerk in het Belgische Koewacht worden dan belangrijke religieuze voorwerpen te voet overgebracht naar het bedehuis aan Nederlandse kant. Daaronder is een relikwiesteen met resten van de apostelen Philippus en Jacobus. De overbrenging komt tot stand op initiatief van de genoemde Stichting Kerkbelang Koewacht.

In 2019 volgt het herstel van de houten spits van de kerktoren. Dat is nodig wegens loszittende stenen, die naar beneden kunnen vallen. Tijdens het werk wordt duidelijk dat het hout in de torenspits rot is. Omdat de restauratie zodoende duurder uitvalt begint Stichting Kerkbelang een inzamelingsactie. Van de opbrengst moet ook een nieuwe torenhaan worden gekocht, want die is op onverklaarbare wijze zoekgeraakt tijdens de herstellingen.

Vlasteelt

Vlashangar bij Het ZandVlashangar bij Het ZandLange tijd is de vlascultuur een belangrijk bestaansmiddel. Om de teelt op niveau te houden wordt in 1942 een vlasserschool geopend. Na de Tweede Wereldoorlog dalen de vlasprijzen door de opkomst van kunstvezels. Dat leidt in 1961 tot sluiting van de school.

De vlasteelt is in Nederland een kleine sector. In 2014 kleuren de blauwe bloempjes van het gewas nog 6000 hectare landbouwgrond. In 2019 blijkt dat het areaal is afgenomen tot 2300 hectare waarvan meer dan de helft in Zeeuws-Vlaanderen. De vrees bestaat dat de vlasteelt uiteindelijk geheel uit Nederland zal verdwijnen. Niettemin zijn de prijzen vanaf circa 2015 prima. Het grootste deel van de oogst is bestemd voor de export naar China, waar een grote vraag is naar vlasvezels en het rendabel is om het te spinnen. Een heel andere situatie dan in Europa waar in 2019 slechts een tiental spinnerijen resteren.

Linex

LinexLinexEen deel van de oogst wordt tot vlasspaanplaat verwerkt bij Linex Pro Grass aan de Emmabaan. De platen hebben een laag soortelijk gewicht en zijn daardoor gewild vulmateriaal. De producten van Linex worden toegepast in werkbladen, deuren, wanden, schoenhakken, prikborden en uitvaartkisten. De scheidingswanden van winkelketen Ikea zijn eveneens opgevuld met vlasspaanplaat van Linex, terwijl het materiaal ook toepasbaar is in de meubel- en interieurbouw. Klik hier voor website van de fabriek. 

Het wordt in de sector betreurd dat er in de nationale en Europese landbouwpolitiek weinig aandacht bestaat voor vlas. Zowel de teelt als ook dit soort industriële verwerking zijn duurzame activiteiten. Wie zich nader wil informeren over de teelt kan terecht in Vlasmuseum ’t Schuurkendat van 1 mei tot 1 oktober op zaterdag is te bezoeken vanaf 14.00 uur. Daar krijgen bezoekers uitleg over de bewerkingen van het gewas en staan machines waarmee deze worden uitgevoerd. In het museum zijn uit vlas gewonnen producten te koop, waaronder glazendoeken.  

De gemeenteraad besluit in 1966 in tot uitbreiding van het dorp met de volgende straten: Bolraapstraat (bolraap is vlasafval), Repelstraat (bij het verwerken van het vlas wordt deze eerst gerepeld, waarbij het zaad wordt ontdaan van het kaf), Roterijstraat (na het repelen worden de vezels en de houtachtige bestanddelen door middel van water of op chemische wijze van elkaar gescheiden), Zwingelstraat (zwingelen is de bewerking waarbij de vezels met de hand of een handmolen worden ontdaan van de laatste houtachtige restanten), Lemenstraat en Vlasstraat. Aan de vlascultuur herinneren verder het beeld van de zwingelaar bij de kerk in de Nieuwstraat en restaurant ’t Vlasbloemekendat in 2012 een Michelinster in de wacht sleept. Bovendien kent Koewacht een vlasserslied:

Wijze: op de purperen heide. Tekst: Leon Herwegh

Als het vlas gaat bloeien, ‘t is alom bekend,
Dan komen de vlassers, in hun element.
Zien dan in de polders, naar die bloemenpracht
En de rechtgeaarde vlasser zingt dan zacht:

Refrein

Het vlas geeft ons eten, het geeft ons kledij,
Het zaad en het linnen, de lemen erbij.
Wat is er nog mooier dan de vlasserij,
Dat is hier op aarde, de hemel voor mij.

Refrein

Hij kijkt naar de velden, naar ‘t goudgele vlas,
Hij is zo verknocht aan het edele gewas,
Met bewondering ziet hij, het ontroert hem sterk,
Golvend op de wind, het vlas, dat is zijn werk.

Refrein

En wordt in de oogsttijd, ‘t zware werk geklaard,
Rust hij toch niet eer ’t vlas veilig staat bewaard.
Dan wrijft hij de handen, veegt het eerlijk zweet,
Denkt tevree: ik heb mijn tijd toch goed besteed.

Nieuwstraat

Nieuwstraat KoewachtNieuwstraat KoewachtDe Nieuwstraat vormt het hart van het dorp. Hier zijn winkels en staat een aantal fraaie woonhuizen. Het monumentale pand op nummer 1 is tot 1964 gebruikt als katholieke meisjesschool, die werd gerund door zusters franciscanessen. Daartegenover staat op nummer 2 de voormalige bierbrouwerij de Witte Koe. Op nummer 26 staat villa Mathilda. Die diende als raadhuis vanaf 1948 tot de opheffing van de gemeente Koewacht. Op de nummers 35 en 37 staan karakteristieke herenhuizen.

foto Wikpediafoto WikpediaLuchtwachttoren

Bij Emmabaan 14 staat een uit 1953 gebouwde luchtwachtoren. Deze maakte onderdeel uit van een net van 276 uitkijkposten, verspreid over Nederland. Daaronder waren ook bouwwerken als molens en fabrieken. De posten waren tijdens de Koude Oorlog bemand door leden van het Korps Luchtwachtdienst. Zij moesten het luchtruim afzoeken en alarm slaan wanneer er Russische toestellen zouden naderen. De komst van straaljagers en radars maakten de torens al snel overbodig. Van de 138 speciaal voor dit doel gebouwde torens zijn er nog maar 19 over. Behalve die in Koewacht staan er in Zeeland ook in Eede en Nieuw Namen. Klik hier voor de complete lijst 

Gemeentebestuur en inwoners

©Google Maps©Google MapsBeeld van het gemeentewapen: koeien in een waardBeeld van het gemeentewapen: koeien in een waardKoewacht was van 1815 tot 1970 een zelfstandige gemeente waartoe ook behoorden het dorp Heikant en de gehuchten Fort Fedrinandus, Boschdorp, Hazelarenhoek, Kruispad, Nieuwe Molen, Oude Molen, Sint Andries, Wouterij en Het Zand. Hieronder volgt een beschrijving van deze gehuchten, waarvan er enkele geheel zijn opgegaan in de bebouwing van het dorp.

De gemeente telt 1414 inwoners in 1822. Dat aantal blijkt in 1920 te zijn verdubbeld tot 2907. Vanaf de Dertiger Jaren in de 20e eeuw begint het inwonertal langzaam terug te lopen. Bij de opheffing van de gemeente zijn er 2394 ingezetenen. Daarna treedt weer een lichte groei op. Per 1 HazelarenhoekHazelarenhoekjanuari 2018 bedroeg het inwonertal 2518 personen. Per 1 januari 1970 ging Koewacht deel uitmaken van de gemeente Axel en met ingang van 2003 van de gemeente Terneuzen. Van 1874 tot 1970 wordt de gemeente bestuurd door vier burgemeesters die de achternaam Dierick dragen. Onder hen waren Cyrillus Petrus Joannes die er 36 jaar lang de scepter zwaait (van 1878 tot aan zijn overlijden in 1914) en George Camille Elisa Maria Dierick. De laatste is burgemeester van 1938-1970, met een korte onderbreking in 1944, wanneer er een lid aan de macht is van de Duitsgezinde Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (NSB). De plaatselijke belangen worden behartigd door de op 7 maart 2002 opgerichte Dorpsraad Koewacht. Klik hier voor website. 

Fort FerdinandusFort FerdinandusFort Ferdinandus 

Dit gehucht is genoemd naar het gelijknamige fortdat de Spaanjaarden aanlegden aan hetgf begin van de 17e eeuw. Het kreeg later de naam van Ferdinand van Oostenrijk die van 1634 tot 1641 landvoogd was van de Zuidelijke Nederlanden. De burutschap omvan ongeveer twintig woningen en boerderijen en bestaat uit  Fort Ferdinandusweg, de Langeweg en de Axelsestraat.  

 

Tragel Bosdorp Tragel Bosdorp Boschdorp

Vervallen roterij aan de Tragel. Toestand 24 augustus 2018Vervallen roterij aan de Tragel. Toestand 24 augustus 2018Dit gehucht bestaat uit bebouwing langs de Emmabaan ter hoogte van de Boschkreek. Hier stond tot aan Tragel 27 de in 1938 gestichte Coöperatieve Vlasroterij Sint Andries. Die bestond uit 37 rootkamers, waarin de vlasvezels met warm water werden losgemaakt uit de stengel (geroot). Het complex verdween na een brand op 3 februari 2007. Daarna is het terrein ingericht voor de bouw van vier villa’s.

Na het verdwijnen van het bedrijf op nr 27 resteert aan Tragel 6 nog de vervallen fabriek van de firma Bruggeman, die vier rootkamers bevat en een zwingelmachine. Met behulp van de laatste werden de gerote en daarna gedroogde stengels ontdaan van de losgeweekte houtpijp. Wat resteerde was het linnen, dat verwerkt kon worden tot vlasgarens voor de linnenindustrie. De vlasverwerkingsbedrijven onttrokken het benodigde water aan de fraai gelegen Boschkreek.

Sint Andries

Dit gehucht bestaat uit de gelijknamige straat en bebouwing aan de Emmabaan rond de driesprong waar deze op uitmondt. Een plaatsnaambord ontbreekt, maar de naam van het gehucht komt wel terug op bushaltes aan de Emmabaan.

Sint AndriesSint AndriesWouterij

Dit gehucht bestond uit de gelijknamige straat die aanvankelijk de zuidkant van de kom van Koewacht begrensde en nu deel uitmaakt van de dorpsbebouwing. Wouterij strekt zich uit tussen de Oude Karnemelkstraat en de Emmabaan.Oude MolenOude Molen

Oude Molen

De naam van dit aan het noordwestelijke eind van Koewacht en deels in de bebouwde kom gelegen gehucht herinnert aan de in 1832 gebouwde standerdmolen die in 1921 verdween. Omdat Oude Molen in de 19e eeuw zoals boven gemeld de grootste kern was kwam daar de eerste lagere school. Het bestaat uit Eikenlaan, Klapstraat, Lange Akkers, Molenweg, Nieuwe Karnemelkstraat en Het Zand (deels).Het ZandHet Zand

Het Zand

Dit gehucht grenst oostelijk aan Oude Molen en westelijk aan Nieuwe Molen. Het bestaat uit de straten Binnenpad, Tuinderstraat, Het Zand (gedeeltelijk) en Zandstraat. Op de hoek van de Zandstraat en Het Zand staat een Mariakapel waar op de dinsdagen in mei om 19.00 uur het rozenhoedje wordt gebeden. Dat gebeurt met medewerking van het seniorenkoor Koewacht. Een rozenhoedje is een korte versie van het rozenkransgebed. Het bestaat uit vijf Onzevaders en vijftig Weesgegroetjes.

Nieuwe Molen

Onder Nieuwe Molen vallen de volgende straten: Benedenstraat, Hazelarenstraat (oostelijke deel), Sint Jacobsstraat en Valkendreef. De naam van dit ten noordwesten van Koewacht gelegen gehucht herinnert aan de uit 1801 stammende standerdmolen die in 1922 onder de slopershamer viel.

Kruispad

Dit gehucht ten westen van Koewacht bestaat uit de bebouwing rond het kruispunt Kruispad en Nieuwe Karnemelkstraat.

Uilendreef HazelarenhoekUilendreef HazelarenhoekHazelarenhoek

Dit langgerekte gehucht grenst oostelijk aan Nieuwe Molen en bestaat uit de bebouwing langs het westelijke deel van de Hazelarenstraat, die uitloopt op het kruispuntgehucht Bontekoe in Zuiddorpe. Op nummer 68 liggen de panden van de voormalige Vlasserij Van Gremberghe B.V.Voormalige vlasserij Van Gremberghe in HazelarenhoekVoormalige vlasserij Van Gremberghe in Hazelarenhoek

 

Klik hier om een reactie te plaatsen