headerbanner

Terneuzen vormt als industrie- en havenstad het economische hart van Zeeuws-Vlaanderen. Het is een stoere stad. Terneuzen is van de doeners. Stoer slaat ook op de sage van De Vliegende Hollander, die onlosmakelijk aan de stad is verbonden. De op dat schip verblijvende kapitein Willem van der Decken hield/houdt overal zijn neus voor op, zoals verderop in dit verhaal zal blijken.

Liefhebbers van oud stedenschoon hebben hier weinig te zoeken, want in het centrum van Terneuzen staan maar drie gebouwen die waardevol genoeg worden geacht voor een plek op de lijst van Rijksmonumenten. Heel veel moois verdween onder de slopershamer en van de vestingwerken resten slechts povere overblijfselen.

Opleving

De afbraakwoede hield lang aan. Zo verdween de romp van de laatste molen van de stad nota bene nog in 1985, een tijd waarin afbraak van dergelijke monumenten elders in het land al lang een doodzonde was. Maar toen was de maat vol. Terneuzenaren stonden op om het tij te keren. Bijvoorbeeld toen na de dood van oprichter Frank Koulen, ook in 1985, Porgy & Bess dreigde te verdwijnen. Dat is gelukkig verijdeld. Het beroemde jazzcafé bleef een belangrijke culturele rol vervullen.

Diverse inwoners zetten hun beste beentje voor om de stad mooier te maken. Het beste bewijs daarvan vormt wel de rehabilitatie van Oud Terneuzen. Ondernemer Douwe van der Meer was jarenlang de initiator en knapte eigenhandig verschillende pandjes op. Het gebied bestaat uit Tuinpad, Vissteeg en Kandeelstraat en ligt voor een deel op de voormalige stadswallen. Diverse opgeknapte panden kregen een horecabestemming, waarvan de bijbehorende terrasjes bijdragen aan de intieme sfeer van Oud Terneuzen.

Naamgeving

De stad ligt aan een nes in de Westerschelde. Een nes is een door water omgeven stuk al dan niet buitendijks gelegen land. Voor nes worden ook de varianten nis en neus gebruikt. In vroeger eeuwen sprak men van Ter Nose, Neuzen of Ter Neuzen. Vanaf de 19e eeuw kwam de huidige benaming in gebruik.

Je kunt de neusvorm herkennen op de kaart. Maar je kunt hem op een stormachtige dag ook ervaren aan de Scheldeboulevard. Daar aan het water steek je dan vanzelf, evenals de stad, de neus in de wind. Probeer hier je gedachtenopeenhoping uiteen te laten waaien en geniet intussen van de scheepvaart. Het is een komen en gaan van containerreuzen tussen Antwerpen en de Westerscheldemonding bij Vlissingen.

Ga na zo’n ervaring om koffie en/of ander troostrijk vocht. Dat kun je vlakbij doen in Brasserie Westbeer, maar je kunt ook de stad in lopen via de Nieuwstraat. Die begint tussen het Golden Tulip Hotel en het voormalige postkantoor. De redactie van Staatspareltjes is verzot op koffie en een met slagroom en kersen aangeklede appelbol in Grand Café De Graanbeurs aan de Nieuwstraat. De lekkernij draagt terecht de naam van het etablissement. Eigenaar ‘Lange Frans’ van Glansbeek nam jarenlang de rol op zich van Willem van der Decken, de Vliegende Hollander.

Stadswandeling

A Wandelroute TerneuzenA Wandelroute Terneuzen

Deze wandeling langs de karakteristiekste elementen van het stadscentrum begint bij bushalte De Westkant aan de Scheldeboulevard. Loop hier in oostelijke richting langs Brasserie Westbeer en blijf de dijk volgen.
Geniet van het uitzicht over de Westerschelde. Ten westen van de jachthaven ligt het kunstwerk Ode aan de Schelde van de Belgische beeldhouwer, schilder en schrijver Chris Ferket. Het kan associaties oproepen met Stonehenge en/of het Paaseiland. Klik hier voor de levensloop van de maker. 
De Scheldeboulevard vormt ’s zomers overigens jaarlijks het decor van de befaamde Beeldenroute.

Na het passeren van de jachthaven voert de route de stad in. Hier de Scheldeboulevard oversteken en rechtdoor vervolgen naar het Stadhuisplein.
Het grote pand links is het in 1993-1996 gebouwde nieuwste stuk van het stadhuis. Het is ondergronds verbonden met het in 1972 tot stand gekomen oudste deel.

De BlokkenDe BlokkenBlijf rechtdoor lopen naar De Blokken.
Links ligt de Oostkolk met de karakteristieke ophaalbrug. De kolk maakte deel uit van de oostelijke omgrachting van de stad. Het water stond in verbinding met de Westerscheldesluis. Schepen konden de stad ook in en uit aan de westzijde van Terneuzen. De aanleg van het Kanaal Gent Terneuzen maakte een eind van deze verbinding, die deels werd gedempt.

De woningen aan De Blokken zijn in 1865 gebouwd voor in de stad gelegerde militairen. Het garnizoen van Terneuzen werd op 19 mei 1908 bij Koninklijk Besluit opgeheven.

Blijf de weg volgen die bij café De Thuishaven een bocht naar rechts maakt en uitkomt op de Herengracht.
In de Oostelijke Kanaalarm ligt een model van de Vliegende Hollander, het schip van Willem van der Decken, wiens wieg volgens de sage op Noordstraat 72 in Terneuzen stond. Het verhaal komt voort uit de roman ‘Het spookschip De Vliegende Hollander’ (The Flying Dutchman) van de Engelse schrijver Frederich Marryat. Kapitein Van der Decken roept een vervloeking over zich uit nadat hij in 1678 op Goede Vrijdag of op paaszondag, belangrijke christelijke feestdagen, de haven van Terneuzen verlaat. Bij Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika komt hij in een storm terecht. Zijn bemanning smeekt hem om rechtsomkeert te maken, maar Willem Van der Decken weigert en gooit in blinde woede zijn Bijbel en zelfs de stuurman overboord. Hij roept vervolgens uit: ,,God of de Duivel de Kaap vaar ik om, al moet ik varen tot het laatste oordeel!’’ Sindsdien is hij gedoemd om tot het eind der tijden op zee rond te dolen. Richard Wagner maakte in 1841 de beroemde opera Der fliegende Holländer na het lezen van een novelle waarin Heinrich Heine de geschiedenis aanhaalt. Klik hier voor uitgebreid verhaal over de Vliegende Hollander 

De stad swingt jaarlijks in het eerste weekeinde van september tijdens het Vliegende Hollander Shantyfestival. Tientallen koren uit binnen- en buitenland treden dan op in het centrum van de stad. Klik hier voor website. 

Vissteeg, eerder boden de huisjes onderdak aan het SchoolmuseumVissteeg, eerder boden de huisjes onderdak aan het SchoolmuseumSla aan het eind van de Herengracht rechtsaf en ga het Brugpad in naast café De vriendschap. Sla aan het eind rechtsaf het Tuinpad in. Ga ter hoogte van de Vissteeg rechtdoor de Kandeelsteeg in en sla aan het eind daarvan rechtsaf de Noordstraat in.
De Vriendschap is als oudste plaatselijke café een begrip in de stad. Deze bruine kroeg is befaamd door de uitgebreide bierkaart. Op de verdieping is een biermuseumpje.

Het karakteristieke gebiedje dat achter De Vriendschap ligt draagt de naam Oud Terneuzen. Langs de stegen liggen horecagelegenheden. Museumeetcafé De Vliegende Hollander aan Tuinpad 12 is, zoals de naam al doet vermoeden, gewijd aan de sage rond Willem van der Decken. Sinds voorjaar 2019 staat hier een beeld van Kaatje van der Decken, de echtgenote van de dolende kapitein. Volgens een recente sage doen reizigers er goed aan om Kaatje te omhelzen wanneer ze verzekerd willen zijn van een veilige terugkeer. 

In het eetcafé is een Vliegende Hollander-puzzelroute verkrijgbaar. Klik hier voor website. Langs het Tuinpad en in de Vissteeg en Kandeelstraat liggen diverse terrasjes die de sfeer in dit buurtje goed doen. Aan Tuinpad 16-18 ligt Vestzaktheater annex café De Paerdestal. Klik hier voor website. Klik hier voor historie Oud Terneuzen.

Standbeeld Frank KoulenStandbeeld Frank KoulenEenmaal op de Noordstraat doorlopen tot café Porgy & Bess op nummer 52 en dan omkeren om vervolgens rechtsaf de Bakkerijstraat in te slaan. Aan het eind daarvan linksaf slaan naar de Markt.
Op de hoek Kersstraat/Noordstraat 39 staat het oude stadhuis. Willem van Oranje verleent Terneuzen op 23 april 1584 stadsrechten. Dat gebeurt dus vlak voor hij op 10 juli van dat jaar wordt vermoord. De stadsrechten betekenen dat Terneuzen een rechtbank krijgt en markt mag houden. In 1594 volgt het recht om accijnzen te heffen. In hetzelfde jaar wordt een woning aan de Noordstraat verbouwd tot stadhuis. Dat maakt in 1610 plaats voor het huidige gebouw. Jazzcafé Porgy en Bess is internationaal vermaard. Hier treden beroemde artiesten op, terwijl het etablissement ook plaats biedt aan lezingen en filmvertoningen. Klik hier voor website.

Terneuzen dankt Porgy & Bess aan Frank Koulen, die vereeuwigd is in een bronzen standbeeld voor het oude stadhuis. De uit Suriname afkomstige ondernemer bleef in 1944 in Terneuzen achter nadat hij als militair meedeed aan de bevrijding van Zeeuws-Vlaanderen. Door zijn verschijning werd hij ‘de neger’ genoemd. Dat was zeker niet discriminerend bedoeld, maar sloeg op het feit dat hij in het Terneuzen van vlak na de oorlog zo’n beetje de eerste inwoner was met een zwarte huidskleur. Koulen opende in 1957 een lunchroom tegenover de wolwinkel van zijn schoonouders. De zaak veranderde spoedig daarna in een jazzcafé. Dat kreeg van Frank Koulen de naam Porgy & Bess (naar de opera van de Amerikaanse componist George Gershwin). Naast het café ligt de Frank Koulensteeg. Klik hier voor geschiedenis. 

Markt TerneuzenMarkt TerneuzenLoop de Markt over in noordelijke richting.
De bebouwing aan de oostkant van de Markt getuigt van weinig fantasie. De witte gevels van de horecagelegenheden zorgen ervoor dat de zuidwestkant aangenamer oogt. Gevoegd bij de terrassen en de fonteinen verlenen ze de Markt op zonnige dagen een prettige sfeer. Aan de noordelijke kop ligt restaurant Het Gerecht in het gebouw dat voorheen onderdak bood aan het kantongerecht.

Aan de noordkant van de Markt linksaf slaan naar de Havenstraat en daarna rechtsaf de Noordstraat in.
Grote Kerk TerneuzenGrote Kerk TerneuzenIn het pand aan Havenstraat 6 woonden volgens schrijver Marryat Willem en Kaatje van der Decken met hun zoon Philip. Alvorens de Noordstraat in noordelijke richting in te lopen is het voor monumentenliefhebbers raadzaam een blik te slaan op de Grote Kerk, direct links op nummer 62. De eerste kerk op deze plaats wordt opgeleverd in 1611. Omdat het gebouw te klein wordt komt er een nieuwe kerk op deze plek, die in 1659 in gebruik wordt genomen. Dat bedehuis maakt 1885 plaats voor het huidige gebouw, dat sinds 1999 niet meer in gebruik is voor reguliere erediensten. De kerk wordt nu gebruikt voor trouwplechtigheden en andere diensten, lezingen, concerten en orgelbespelingen. Klik hier voor meer informatie. 

Raam D 'Ouwe KerckeRaam D 'Ouwe KerckeAan de rechterkant in de Noordstraat is op nummer 77 restaurant D‘ Ouwe Kercke te vinden. Zoals de naam al doet vermoeden is dit gevestigd in een voormalig bedehuis, in dit geval de Gereformeerde kerk. Het front zit verscholen, maar is wel zichtbaar omdat de overkapping doorschijnend is. Binnen zijn nog diverse elementen aanwezig die herinneren aan de oorspronkelijke bestemming. Klik hier voor geschiedenis. 

Vervolg de wandeling via de Noordstraat in noordelijke richting en sla rechtsaf de Korte Kerkstraat in en daarna direct rechtsaf de Nieuwstraat in.

 

 

 

 

Uitbreiding wandeling

Gedenksteen in WillibrordustorenGedenksteen in WillibrordustorenWie in plaats van rechtsaf te slaan in de Korte Kerkstraat 130 meter rechtdoor doorloopt komt uit bij de zichtbare restanten van rijk rooms Terneuzen. Het meest in het oog springend is de toren van de in 1914/15 gebouwde Willibrorduskerk. Deze is in 1969 gesloopt omdat het gebouw verzakte door sluizenaanleg. De contouren van de kerk zijn in het plaveisel aangebracht. Tegenover de Willibrordustoren staat Huize Nazareth, het in 1932 gebouwde klooster van de zusters Franciscanessen van Mariadal, dat is verbouwd tot appartementencomplex. Klik hier voor geschiedenis. 

Tot de verzameling van katholieke gebouwen behoorde ook de in 1932 gebouwde Heilige Familieschool. Deze kleuter- en lagere meisjesschool was in gebruik tot 1989. Op het plantsoen trekt een metershoog Christusbeeld de aandacht, dat regelmatig het doelwit is van vandalen.

In het voormalige bankgebouw aan de Nieuwstraat 2-4 is sinds 2012 Museum Schooltijd ondergebracht. Dat heeft een collectie van leermiddelen en –boeken uit grootmoeders tijd. Bovendien beschikt de instelling over een groot aantal schoolfoto’s uit de regio. Het museum was aanvankelijk gevestigd in Oud Terneuzen, maar komt op de huidige ruimere locatie veel beter tot zijn recht. Het pand, in 1920 opgeleverd voor De Nationale Bank, is een rijksmonument. Opschriften herinneren aan de oude bestemming. Klik hier voor website. 

 

Loop de Nieuwstraat uit en sla dan linksaf naar het vertrekpunt van de route.
Grieks restaurant op hoek Korte Kerkstraat en NieuwstraatGrieks restaurant op hoek Korte Kerkstraat en NieuwstraatDe Nieuwstraat speelt sinds mensenheugenis een rol in het uitgaansleven. Nog altijd is er de nodige horeca, waar trouwens langs de rest van de route ook geen gebrek aan bestaat. De voornaamste bezienswaardigheid aan de Nieuwstraat is het Arsenaal, evenals het museum een rijksmonument. De voormalige garnizoenskazerne was bomvrij. Dat wil zeggen dat het gebouw bestand was tegen het doorslaan van bommen. Het complex is het enige belangrijke restant van de vestingwerken. De kazerne was vanaf 1848 in gebruik als onderdeel van de versterkingen van de stad die werden aangelegd na de Belgische Opstand in 1830. De vesting was toen in zwaar verval. Zodoende konden circa 75 opstandelingen op 20 oktober 1831 zo maar de stad binnenlopen. De ongewenste gasten pakten de Rijks Ontvanger van Terneuzen zijn geld af en maakten bovendien 25 geweren en 4 sabels buit.

ArsenaalArsenaalDe negen bastions en vier stadspoorten die na de Belgische Opstand zijn aangelegd zijn verdwenen. Gelukkig staat het arsenaal er nog altijd. Het bestaat uit een kelder en twee bouwlagen daarboven, die waren verdeeld in zeven lokalen. Ze zijn voorzien van tongewelven van ruim een meter dik. De noordelijke en de zuidelijke buitenmuur van het arsenaal hebben een dikte van 4,70 meter. De andere muren zijn minder diep. Het gebouw bood onderdak aan 14 onderofficieren en 117 manschappen. Bij oorlogsdreiging was er plaats voor 19 onderofficieren en 249 manschappen. De kelder was deels ingericht als waterreservoir. Het water was bestemd voor het reinigen van de lokalen.

Omdat het in 1903 in gebruik genomen politiebureau aan de Smidswal te krap werd, huurde de gemeente in 1922 enkele lokalen in de Arsenaalkazerne. Het politiekorps bestond toen uit dertien à veertien man. Er kon echter in het Arsenaal niet over water worden beschikt en het was er bovendien vergeven van de ratten. Vanwege deze onoverkomelijke problemen verhuisde het korps in 1925 naar twee lokalen van de openbare lagere school aan het Schoolplein. Daar zou men tot 1968 blijven toen het nieuwe politiebureau aan de Rosegracht werd geopend. Tegenwoordig biedt het kolossale Arsenaal onderdak aan diverse horecazaken.

Aan het eind van de Nieuwstraat staat op nummer 64 het voormalige Postkantoor, net als het Arsenaal een rijksmonument. Een redactielid van staatspareltjes.nl is er in haar jeugd samen met een vriendje bijna in geslaagd om, overigens geheel ongewild, het postkantoor te laten exploderen. Daarover meer in het verhaal Terneuzen was een booming stad

Checkpoint

Ceckpoint (foto genomen in 2010)Ceckpoint (foto genomen in 2010)Bij de bushalte aan de zuidkant van de Scheldeboulevard ligt het roemruchte pand Checkpoint. Terneuzen was aan het eind van de 20e eeuw internationaal bekend om haar coffeeshops. Checkpoint was de grootste. Deze coffeeshop trok klanten uit België en diep in Frankrijk, wat leidde tot de nodige verkeersoverlast. De zaak is in 2008 gesloten na twee invallen door het Openbaar Ministerie, wegens het vermoeden dat er te veel softdrugs aanwezig waren. De rechtbank veroordeelde de eigenaar 25 maart 2010 tot het betalen van een miljoenenboete en een gevangenisstraf. Het vonnis viel veel lager uit dan de eis. De rechtbank oordeelde namelijk dat het gemeentebestuur de zaak uit de hand had laten lopen. Bij de bouw van het pand was niets gedaan om de stroom aan buitenlandse klanten te beteugelen. De gemeente overtrad volgens de rechter ook eigen regels door het plaatsen van verwijsborden naar Checkpoint.

Klik hier om een reactie te plaatsen