headerbanner

Ingang winkelpassage NoordstraatIngang winkelpassage NoordstraatVan het tamelijk moderne straatbeeld van Axel valt nauwelijks meer af te lezen dat het een stad is met een lange geschiedenis. Bij mooi weer is het er, zeker op zaterdag marktdag, gezellig druk en lopen de terrassen snel vol. Axel heeft een goed winkelbestand. Dat heeft te maken met Belgenbezoek. Maar Axel bestaat niet alleen uit winkels en horeca. Ook voor de cultuurtoeristen is er wat te genieten. Zij kunnen terecht in drie musea, de molen en de watertoren.

Museum Warenhuis onderscheidt zich van diverse andere in Zeeland door de aantrekkelijke presentatie van de collectie. Dat is bij voorbeeld het geval bijTekening Koning VictoriaTekening Koning Victoria het thema klederdracht. Die is voor een deel gewijd aan de Britse Koningin Victoria (1819-1901). De vorstinj kwam op 15 augustus 1852 met haar jacht op de Schelde in zwaar weer terecht na een bezoek aan Antwerpen. Daarop besloot ze een veilig heenkomen te zoeken in Terneuzen, dat in die tijd nog geheel als vestingstad was ingericht.

Koningin Victoria en haar gevolg viel een warm welkom ten deel op hoeve De Leeuwenhof van de weduwe De Feijter, dat toen nog buiten de stad lag. Intussen is het perceel geheel opgenomen in de bebouwing van Terneuzen. De Leeuwenlaan en de palen met leeuwenkoppen herinneren nog aan de boerderij. Koninklijk pronkjuweelKoninklijk pronkjuweel

Victoria vond de Axelse dracht van de familie, die ze ook onderweg in Terneuzen waarnam, prachtig en maakte er diverse tekeningen van. Ze schreef later in haar reisjournaal: ,,We gingen vlak voor Terneuzen ten anker. Het was heel interessant, want de mensen zijn gekleed in streekdracht en alles is er nog net zoals tweehonderd jaar geleden. Het stadje en de boerderij waar we allerhartelijkst werden ontvangen, waren van een niet te overtreffen netheid.”

Als dank voor de ontvangst schonk zij een gouden pot aan de familie De Feijter. Dat kostbare geschenk trok veel belangstelling. Zelfs de Belgische koning Leopold I kwam er incognito naar kijken. De pot pronkt in het museum, terwijl er ook afdrukken zijn te zien van de schetsen die de koningin maakte van de Axelse klederdracht.

 

 

Landbouw

De landbouw, die voorheen aan de meerderheid van de bevolking een bestaan gaf krijgt ook aandacht. Dat blijft niet bij het exposeren van allerlei werktuigen van dertien in een dozijn. Hier wordt ook ingegaan op het werk en de beloning van de boerenmeiden- en knechten. Een originele invalshoek.

Wanddecoratie in Het WarenhuisWanddecoratie in Het Warenhuis

Decoraties

Het oudste deel van het museum was voorheen in gebruik als woning en werkplaats van een huisschilder-decorateur. Daarvan getuigt een flink aantal illustraties aan de wanden en plafonds, die dienden als reclamemateriaal. De schappen van de vroegere winkel bleken heel geschikt om een deel van de collectie te tonen. Het museum biedt nog veel meer, maar dat kunnen geïnteresseerden zelf ook achterhalen. Klik hier voor website. Ingangspartij museumIngangspartij museum

Stadsmolen

Van de vestingwerken van Axel bleef weinig bewaard. Op Bastion Vlissingen, het zichtbaarste restant, staat de uit 1750 stammende Stadsmolen. De naam geeft aan dat de korenmolen verrees in opdracht van de plaatselijke overheid. Omdat de molenaar overschakelde op motorbemaling verdwenen in 1911 de wieken en de kap. Zodoende resteerde er slechts een romp. Die toestand hield aan tot 2000. De molen is toen volledig gerestaureerd en is sindsdien weer in volle glorie te bewonderen. Vrijwillige molenaars brengen de wieken in beweging. Klik hier voor bezoekinformatie. 

Oorlogstekens

Monument SzudlowskiMonument SzudlowskiAan het Szydlowskiplein, vlakbij Museum Het Warenhuis en het voormalige Stadhuis staat het in 2016 onthulde monument voor kolonel Zdzislaw Matthieu Szydlowski. Hij leidde de Eerste Poolse Pantserdivisie die in september 1944 de Duitse bezetters verdreef uit Axel en werd om zijn verdiensten benoemd tot ereburger van de stad. Aan de Zeestraat staat een door Cephas Stauthamer gemaakt beeld ter herinnering aan de bevrijders. Verder kent Axel een Polenstraat en zijn de straten genoemd naar de generaals Macdek en Sikorski.

Schuin tegenover Albert Heijn ligt de tot Szydlowskipark omgedoopte pastorietuin van de voormalige aan Gregorius de Grote gewijde Rooms Katholieke Kerk aan de Walstraat. Daarin staan acht zuilen. Op de daaraan Monument van Omer GiellietMonument van Omer Giellietbevestigde borden staat informatie over de bevrijding. In het park ligt het graf van mevrouw Szydlowska, de echtgenote van de kolonel. In Polen krijgen vrouwen bij hun huwelijk de achternaam van hun man met als laatste letter de ‘a’. Zij kwam in 1946 om bij een auto-ongeluk in Duitsland. Szydlowski liet haar in Axel ter aarde bestellen wegens de verbondenheid met de stad. In het park staat ook een in 2005 onthuld beeld van de hand van de befaamde kunstenaar-pastoor Omer Gielliet (1925-2017). Hij maakte het van de stam van een es, die op het terrein groeide.

Oorlogsmuseum Gdynia

In het buitengebied is aan de Tweede Verkorting 3 Oorlogsmuseum Gdynia gevestigd. Het is genoemd naar een brug die Poolse militairen in 1944 over het Zijkanaal naar Hulst legden, waarover zij konden doorstoten richting Axel. Het museum is ondergebracht in de enige landbouwschuur in de omgeving die de zware gevechten doorstond. Tussen Kijkuit en Axel worden twintig boerderijen verwoest. De museumcollectie bestaat uit materiaal dat Mario Maas verzamelde vanaf zijn zesde levensjaar. Bij de brug is een monument aangebracht voor de bevrijders.

Herinneringskruis

Op 200 meter ten westen van het museum staat aan de Hulsterweg een kruis dat herinnert aan de 25 manschappen van de Poolse Eerste Pantserdivisie die hier omkwamen bij een Duitse beschieting vanaf de watertoren. Klik hier voor website museum. 

Watertoren

Aan de rand van Axel staat in de voormalige buurtschap Drieschouwen de 28 meter hoge watertoren, de enige in de regio die publiekelijk toegankelijk is. De toren bezit de oorspronkelijke inrichting met het complete leidingstelsel. Je moet er flink voor klimmen, maar dan heb je vanaf de top van dit als rijksmonument geklasseerde bouwwerk bij mooi weer dan ook een fraai uitzicht over de omgeving. In de buurt van de toren kan een heemtuinwandeling worden gemaakt en is een plek ingericht om te picknicken. Klik hier voor bezoekinformatie.

Aardappels en monster

Heel aardig is het beeld ‘De Érpelkappers, aan het Kennedyplein, dat eraan herinnert dat de Axelaars bekend stonden voor hun voorliefde om na de oogst overgebleven aardappels te zoeken. Van een heel ander chapiter zijn de zeventien als tentakels ogende beelden van Hans Deij. Ze vormen zijn uit 2017 stammende ‘Volco-project’. Volco staat voor het monster onder de bodem van de stad dat zijn tentakels boven de grond uitsteekt.

Axelaars beoefenen hun liefhebberij op de MarktAxelaars beoefenen hun liefhebberij op de MarktReligieuze gebouwen

1) De hierboven al genoemde voormalige Gregorius de Grotekerk aan de Walstraat is gebouwd in 1861. In 1928 is het gebouw uitgebreid met zijbeuken. Veel parochianen leverden hand- en spandiensten bij de in 1999 uitgevoerde renovatie. De kerk is per 1 januari 2013 onttrokken aan de eredienst. Dat was onderdeel van een operatie waarbij zes van de negen katholieke bedehuizen in de Kanaalzone hun kerkfunctie verloren. Overigens was er in Axel sprake van een levendige parochie met een redelijk kerkbezoek. Uiteindelijk moest de katholieke kerk van Axel het afleggen tegen die van Zuiddorpe. Vanuit die parochie is flink gelobbyd, met als resultaat dat de kerk in dat dorp ontsnapte aan sluiting. Ten nadele van de kerk van Axel sprak overigens ook het kostbare onderhoud. Kerk en pastorie gingen in handen over van Luitjens Retail, het familiebedrijf dat ook de plaatselijke vestiging exploiteert van Albert Heijn. Het devies van het familiebedrijf luidt: ,,Het creëren van een uniek centrum dat een aantrekkende kracht heeft op de regio”. De redding van het beeldbepalende duo kerk-pastorie bewijst dat de onderneming daar serieus werk van maakt. Het religieuze complex is omgebouwd tot sfeervol eethuis-cafetaria. Aan de buitenkant bleven godshuis en pastorie ongewijzigd. Binnen de kerk is het religieuze meubilair verwijderd. Gelukkig bleven de glas-in-loodramen bestaan. Klik hier voor website. 

Kerk veranderde in kapperszaakKerk veranderde in kapperszaakProtestantse kerkProtestantse kerk2) De tweede voormalige kerk is het gebouw aan de Weststraat 25, dat in 2003 aan de oorspronkelijke functie werd onttrokken wegens het opheffen van de plaatselijke Gereformeerde Gemeente. Ook hier bleef buiten het aanzien als kerkgebouw gehandhaafd. Binnen geeft het gebouw onderdak aan een trendy kapsalon. Klik hier voor kapsalon.

 

3) De Protestantse Kerk aan de Koestraat 2 gaf vroeger onderdak aan de plaatselijke Nederlandse Hervormde gemeente. Deze is in 1923 gebouwd op de plaats van de uit 1617 stammende vorige kerk. De toren dateert van 1865. Klik hier voor website van de kerkelijke gemeente. 

 

4) Het uit 1899 stammende bedehuis van de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) behoorde oorspronkelijk tot de Gereformeerde kerken (synodaal). De kerk viel na zeven jaar van processen toe aan de vrijgemaakten, die zich in 1944 daarvan afscheidden. Klik hier voor website van de kerkelijke gemeente.Gereformeerde Kerk vrijgemaaktGereformeerde Kerk vrijgemaakt

5)Moskee. De moskee in een voormalige school aan de Walstraat 37 is sinds 1987  het bedehuis van de Turkse vereniging HDV Ulu.

MoskeeMoskee

Geschiedenis in brokjes

In Axel en Koewacht zijn resten gevonden uit de Tjongercultuur uit het laat-paleolithicum (circa 10.000 tot 9.000 jaar voor Christus). Het betreft de oudste bewoningssporen van Zeeland. De oudst bekende vermelding van Axel dateert van 991. Deze stamt uit een kroniek van Graaf Boudewijn van Vlaanderen, bijgenaamd ‘met de baard’. Daarin is sprake van het dorp Axla, dat beschikt over een haventje. Voor de betekenis van de naam bestaan diverse verklaringen, waaronder ‘kasteel aan het water’. Of dat een groot kasteel was is onduidelijk, want de oudste geschiedenis van Axel is behalve genoemde vermelding, in nevelen gehuld. Walter van Axel, de eerst bekende ambachtsheer, duikt op in 1177. Aan het kasteel herinneren de Burchtlaan en de Burchthof.

Stadsrechten

Markt wordt in Axel al gehouden sinds de 12e eeuwMarkt wordt in Axel al gehouden sinds de 12e eeuwJohanna van Constantinopel gravin van Vlaanderen verleent in 1213 stadsrechten. Dat is heel vroeg. In de meeste andere Nederlandse plaatsen met stadsrechten gebeurde dat later. Het besluit van gravin Johanna is een bevestiging van de toenemende betekenis van Axel. De plaats mag dan al geruime tijd markt houden en geniet van tolvrijdom. Dat wil zeggen dat er geen tol verschuldigd is wanneer de Axelse kooplieden steden elders in Vlaanderen aandoen. Deze rechten zijn al in 1183 verleend door Filips van de Elzas, die van 1168 tot aan zijn dood in 1191 Vlaanderen als graaf bestuurt. De stad is welvarend door de handel in vis en de winning van turf en zout.

Detail van kaart Graafschap Vlaanderen, Midden onder staat Axel vermeldDetail van kaart Graafschap Vlaanderen, Midden onder staat Axel vermeldGravin Margaretha bron:  Joannes Meyssens Sotheby'sGravin Margaretha bron: Joannes Meyssens Sotheby'sRampen

Axel wordt in de loop der eeuwen, evenals het tien kilometer oostelijk gelegen Hulst, geplaagd door rampen. Dat begint al in 1248, wanneer de Vlaming Jan van Avesnes de nederzetting in brand steekt. Dat gebeurt natuurlijk niet zo maar. Jan is het eerste kind van Margaretha van Vlaanderen en Burchard van Avesnes. Zij trouwen als Margaretha nog maar tien jaar is. Nadat de ontbinding van dit huwelijk hertrouwt ze met Willem II van Dampierre. Nadat ze van hem de graafschappen Vlaanderen en Henegouwen erft benoemt Margaretha de kinderen die ze van Willem kreeg tot erfgenamen. Jan van Avesnes pikt dit niet en begint dan een oorlog met zijn moeder om zelf graaf te kunnen worden van Vlaanderen, waartoe Zeeuws-Vlaanderen behoort. Wanneer Jan Axel in brand steekt loopt ook het kasteel van de stad zware schade op.

In de nacht van 23 op 24 juni (Sint-Jansnacht) 1295 brandt vrijwel de hele stad af, waaronder de kerk en het kasteel. Dit keer is dat niet het gevolg van oorlogshandelingen, maar waarschijnlijk van een uit de hand gelopen vreugdevuur.

Na herbouw van stad en kasteel steken Gentenaars de stad in 1330 in brand. Dat gebeurt in 1381 nog eens wanneer dezelfde daders de stad plunderen.

Vestingwerken

Het stadsbestuur besluit in 1452 om bij Axel vestingwerken aan te leggen. Dat is tegen het zere been van de Vlaamse Graaf Filips de Goede (foto). Zijn mooie naam ten spijt laat hij de stad in 1456 innemen, plunderen en in brand steken. Ook het kasteel gaat aan diggelen. Naar verluidt doet de graaf dat mede omdat hij vermoedt dat Axel samenwerkt met Gent, waarmee hij op dat moment is verwikkeld in een machtsstrijd.

Keizer Karel de V verleent Axel voorrechten en de geplaagde inwoners bouwen de stad weer op. De gebeurtenissen van 1456 vormen echter een zware slag voor de handel, die de stad niet meer te boven komt. De betekenis van de markt loopt terug en de visserij neemt aanmerkelijk af.

 

 

Fragment vondst Sint PieterskerkFragment vondst Sint PieterskerkReformatie

De Reformatie trekt diepe sporen in de stad. In 1566 treedt Kaspar van der Heyden op als eerste predikant van Axel. Hij blijft er tot in 1571. In dat jaar trekken Beeldenstormers een spoor van vernieling in de Sint Pieterskerk. De reactie van de overheid laat niet lang op zich wachten. Balthasar Pieters, de opvolger van Kaspar van der Heyden, wordt uit de stad verbannen. Mensen die sympathiseren met de religieuze hervormingsbeweging worden op de Markt van Axel opgehangen of op de brandstapel gezet.

 

Watergeuzen

Aan de geloofsvervolgingen komt een eind nadat watergeuzen in 1574 de stad veroveren en korte metten maken met de Spaanse bezetting.

Het na de in 1456 aangerichte verwoestingen herbouwde kasteel wordt opnieuw verwoest en niet meer opgebouwd. De resten verdwijnen later onder de uitbreiding van de vestingwerken door Prins Maurits. Resten van het kasteel komen pas weer tevoorschijn tijdens opgravingen in de jaren zestig van de 20e eeuw.

Weer in Spaanse handen

Villa op voormalige MoffenschansVilla op voormalige MoffenschansAxel blijft in Staatse handen tot 30 oktober 1583. Servaas van Steelant, baljuw van het Land van Waas, loopt dan over naar de Spaanse kant. Door die daad wordt heel oostelijk Zeeuws-Vlaanderen weer Spaans. Nog in hetzelfde jaar slagen de Staatse troepen er onder aanvoering van de graaf Philip van Hohenlohe in om Terneuzen te heroveren. De graaf laat daar De Moffenschans aanleggen, ter bescherming van Terneuzen. De geuzen beheersen vanuit deze positie nog beter dan voorheen de controle op de Schelde. Bovendien worden de Spaanse troepen vanuit Terneuzen ernstig bedreigd. In de jaren 1583-1585 volgt de inundatie van grote delen van De Vier Ambachten. Langs de waterstromen leggen beide partijen forten aan en ontstaan de Staats-Spaanse Linies.

Prins Maurits herovert de stad

Nadat prins Maurits er in 1586 in slaagt de stad te heroveren laat hij Axel opnieuw versterken. De vesting is dan uitgerust met acht bolwerken en omgeven door een diepe gracht. Bezoekers kunnen de stad in en uit via de Landpoort en de Waterpoort. De versterkingen en het inunderen van het gebied ten westen van de stad zorgden ervoor dat Axel gedurende de rest van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) in Staatsgezinde handen blijft. Door het onder water zetten van stukken land wordt het Land van Axel een eiland.Vesting Axel. Collectie RijksmuseunVesting Axel. Collectie Rijksmuseun

Franse bezettingen

De vesting raakt daarna in verval. In 1747 wordt de stad aangevallen in verband met de Oostenrijkse Successieoorlog (1741-1748). Daarin binden Frankrijk, Pruisen en Spanje de strijd aan met de nieuwe Oostenrijkse keizerin Maria Theresia en haar bondgenoten. Franse troepen maken zich in 1747 op om de stad vanuit het zuiden te belegeren en te veroveren. Maar nog voor het tot strijd komt geeft de stad zich over. Aan het begin van de Franse tijd, in 1794, wordt de stad ingelijfd door Franse troepen. Zij zouden er tot 1814 blijven.

Tweede Wereldoorlog

De stad loopt aan het einde van de Tweede Wereldoorlog grote schade op in de aanloop naar de bevrijding op 19 september 1944. Omdat de Duitsers zich aan de zuidkant van Terneuzen hebben ingegraven achter onder water gezet gebied wordt de aanval vanuit het oosten ingezet via Axel. Daar slagen Poolse militairen erin om ter hoogte van de Derde Verkorting een brug aan te leggen over het Zijkanaal naar Hulst. Vanaf dit bruggenhoofd wordt de stad veroverd na zware gevechten.

De inwoners halen de bevrijders in, maar een groot feest wordt het niet. Dat komt pas in maart 1945 wanneer Koningin Wilhelmina Axel bezoekt. De massa zet dan spontaan het Wilhelmus in.

Rooseveltlaan AxelRooseveltlaan AxelNieuw wijken

Na de Tweede Wereldoorlog groeit Axel langzaam uit door de aanleg van nieuwe wijken. De gemeenteraad moet in de jaren zeventig van de 20e eeuw op de rem trappen omdat de financiële toestand van Axel dan precair is. Zelfs krijgt de gemeente enige tijd de artikel 12-status opgelegd. De gemeente blijft zelfstandig tot 2002. In dat jaar gaat Axel op in de gemeente Terneuzen.Groen Axel. Kleine Kreek, gezien vanaf de KanaalkadeGroen Axel. Kleine Kreek, gezien vanaf de Kanaalkade

Belgen

Axel raakt na de Tweede Wereldoorlog geliefd bij de Zuiderburen. Zij stallen door het bankgeheim hun zwart geld in Zeeuws-Vlaanderen en innen er rente over hun obligaties. In eigen land roomt de fiscus die af, maar in Nederland kan dat belastingvrij. Na het bankbezoek wordt er vaak een vorkje geprikt. De komst van de euro in 2001 en het einde van het bankgeheim betekenen dat velen niet meer de grens over komen. In Axel, Hulst, Oostburg en Sluis decimeert de werkgelegenheid in de banksector. Ook de horeca krijgt een tik. De winkels blijven echter trekken al komen de Belgen niet meer, zoals in de jaren zestig van de 20e eeuw, met reisbussen afzakken.©Google Maps©Google Maps

Gemeente en inwoners

Axel maakt sinds 2002 deel uit van de gemeente Terneuzen. De stad telde in 1840 ruim 2200 inwoners, onder wie ruim 2000 Nederlands Hervormden, 150 Rooms-Katholieken en 2 leden van de Evangelisch Lutherse Kerk. In 1940 was de bevolking toegenomen tot circa 8000 zielen. Hun levensbeschouwelijke achtergrond was toen als volgt: (afgeronde getallen) 3500 Hervormd, 2000 Katholiek, 1800 Gereformeerd, 350 Gereformeerde Gemeente en 350 onkerkelijk. Aan het begin van de 21e eeuw gaf 1 op de 3 inwoners aan onkerkelijk te zijn. Per 1 januari 2019 woonden er 7807 personen. Onder de gemeente Axel vielen de gehuchten Axelse Sassing, Drieschouwen, Het Fort, Kijkuit, Magrette, Schapenbout, Spui en Vaartwijk. Klik hier voor de afzonderlijke reportage over deze buurtschappen.©Google Maps©Google Maps

Eten en drinken

In Axel kun je te kust en te keur tafelen. Klik hier voor lijst met horecagelegenheden. 

Logies

Hotels ontbreken, maar hotel Hulst in de gelijknamige stad is aan te bevelen. Verblijf in Axel is mogelijk bij boerderijcamping Het Poolse Kruis aan de Hulsterseweg 53 4571 RJ Axel. Telefoon 0114 - 650712 Klik hier voor website. 

Klik hier om een reactie te plaatsen

Groen Axel, aan de LiniedijkGroen Axel, aan de LiniedijkBoerderijr aan de Buthweg, ten westen van het voormalige Axelse SassingBoerderijr aan de Buthweg, ten westen van het voormalige Axelse SassingButhdijksluis aan de ButhwegButhdijksluis aan de ButhwegSteen van ‘Volco-project’ Hans DeijSteen van ‘Volco-project’ Hans DeijTentakel van het monster dat Deij schiepTentakel van het monster dat Deij schiepVoormalig stadhuis en museum op de Markt.Voormalig stadhuis en museum op de Markt.Restaurants op de MarktRestaurants op de MarktHet pand  van Cambrinus herbergde een visionaire bewonerHet pand van Cambrinus herbergde een visionaire bewonerPlafond museum Het WarenhuisPlafond museum Het WarenhuisNog een opname van het plafondNog een opname van het plafondWandbekleding museum Het WarenhuisWandbekleding museum Het WarenhuisSpreuk aan wand museum Het WarenhuisSpreuk aan wand museum Het Warenhuisen nog een gezegdeen nog een gezegdeAxelse prachtAxelse prachtDe schappen van de verfwinkel herbergen een dele van de museumcollectieDe schappen van de verfwinkel herbergen een dele van de museumcollectieHebbedingen van toenHebbedingen van toenAxelse mutsenAxelse mutsenOranjebekersOranjebekersZicht vanuit trappenhuis museum Het WarenhuisZicht vanuit trappenhuis museum Het WarenhuisZo wordt de rijke streekdracht getoondZo wordt de rijke streekdracht getoondVrome woordenVrome woordenEen juweel van een schouwEen juweel van een schouwsieraden uit de streek sieraden uit de streek halssierradhalssierradSpinde (kast) tussen de bedestedenSpinde (kast) tussen de bedestedenAxel in glasverbeeld in museum Het WarenhuisAxel in glasverbeeld in museum Het WarenhuisPand uit 18e eeuw aan de Noodstraat 38Pand uit 18e eeuw aan de Noodstraat 38Horeca aan de NoordstraatHoreca aan de Noordstraatc