headerbanner

Hoge KerkstraatHoge Kerkstraat

Nieuwerkerk is een plaats zonder kapsones. Een dorp ook van werkers, van wie er vanouds veel pendelden tot in Rotterdam toe. Nieuwerkerk Kerkring Kerkring behoort tot de grootste kernen op het relatief dunbevolkte voormalige eiland Schouwen-Duiveland. Zodoende zijn er supermarkten, naast bijvoorbeeld een slagerij en een bakkerij.

Nieuwerkerk is evenals het naburige Oosterland gestempeld door de beweging van de Nadere Reformatie. Dat is de reden dat de bevindelijke kerken hier sterk zijn vertegenwoordigd. Het christelijke karakter gaat gepaard met een relatief hoge mate vanzelfredzaamheid. Zo is er relatief veel ZwembadZwembadvrijwilligerswerk op gebied van mantelzorg en burenhulp.* In tegenstelling tot hetwesten van Schouwen-Duiveland, waarc sprake is van sterke vergrijzing, is de bevolkingsopbouw van Nieuwerkerk relatief jong. 

De zelfredzaamheid komt ook naar voren rond het plaatselijke zwembad Dol-fijn, sinds 1969 gevestigd in een voormalige boerenschuur aan de Wethouder van Klinkenstraat. Het bad kwamer met hulp van de bevolking door middel van renteloze obligaties. Toen hetMonumentale woning aan de Kerkring Monumentale woning aan de Kerkring gemeentebestuur besloot de voorziening niet langer financieel te steunen nam de bevolking de exploitatie over! Klik hier voor website zwembad

Het oorspronkelijk als ringdorp gebouwde Nieuwerkerk ontstond in de 12e eeuw vanuit Ouwerkerk. Dat ging gepaard met de stichting van een Johannes de Evangelist gewijde kerk, die dus een dochter was van het bedehuis van Ouwerkerk. De stichting van een kerk was in de middeleeuwen randvoorwaarde voor de opkomst van en dorp.

Ramp

De oorspronkelijke vorm van de kerkring is aangetast. Dat komt vooral door de Ramp. De Februarivloed van 1953 liet zeer diepe sporen na. In Nieuwerkerk kwamen 290 mensen om, onder wie twee baby’s die tijdens de RampnachtJohanneskerk Johanneskerk waren geboren. Geen dorp in Zeeland telde meer slachtoffers. Alleen in Oude Tonge waren meer doden te betreuren (305), maar dat ligt op Goeree Overflakkee in Zuid-Holland.

Het hoogste gebouw van Nieuwerkerk is de toren van de Johanneskerk van de Protestantse gemeente. Het is een replica van de oude toren, die op 3 februari 1945 door de bezetters werd opgeblazen. Dat was zinloos, daar het eiland toen al grotendeels onder water stond door de inundatie. Die was door de Duitsers uitgevoerd door het openzetten van de uitwateringssluizen.

Toren JohanneskerkToren Johanneskerk

 

Na de oorlog kwam er bij de kerk een klokkenstoel. Daaraan was een bord bevestigd met de tekst: ,,Wie helpt mij aan een toren?” De toren werd in 1975 herbouwd. Het valt de bezoeker onmiddellijk op dat deze een eind van de kerk af staat. Dat komt doordat het schip is afgebrand in 1586. Na afbraak van de restanten van het schip resteerde het koor, dat sindsdien als kerk dient. De toren heeft een zeshoekig grondpatroon. Dat komt verder in Nederland alleen voor bij de toren van de Sint Jacobskerk in Den Haag. De kerkklok is in 1645 gegoten en afkomstig van de oude toren. Tussen kerk en toren is in 2004 het verenigingscentrum Punt 3 gebouwd. De naam slaat op de drie puntdaken en op de Goddelijke Drie-eenheid (Vader, Zoon en Heilige Geest).

 

 

Toegangshekje molen Toegangshekje molen Molen

Een tweede opvallende monument is de molen van het type grondzeiler, die je kunt bereiken via een paadje aan de Magnoliastraat. Deze wiekendrager is in 1844 gebouwd als opvolger van een houten achtkante grondzeiler, welke afbrandde. Op het toegangshekje van de molen staat geschilderd: ,,Door de Zeeuwse Wet ben ik hier neergezet”. Dat heeft te maken met een Provinciale hinderwetbepaling van 1838, op grond waarvan molens niet meer vlak bij een doorgaande weg mochten worden gebouwd. Paarden schrokken immers nogal eens van draaiende wieken. Bij veel molens stonden dan ook borden langs de weg met de tekst ‘molen stil’. Wanneer een koetsier daar staande hield moest de molenaar zijn gemaal stil zetten.

Nieuwerkerk is behalve de oude kerk en de molen niet rijk aan luisterrijke oude gebouwen. Noemenswaardig is het 18e eeuwse woonhuis aan Kerkring 9-11. Verder staan er diverse karakteristieke huizen aan de Hoge Kerkstraat. Opvallend is het voormalige café De Meebaal, tegenwoordig woonhuis. Het pand was al in 1685 in gebruik als herberg en heeft ruim drie eeuwen dienst gedaan als herberg, respectievelijk hotel. De naam verwijst naar de meekrapteelt. Schouwen-Duiveland behoorde tot de topregio’s van deze nijverheid. De meekrap werd geteeld omdat na een groeitijd van drie jaar uit de wortels van deze plant (Latijnse naam Rubia tinctorum) rode verfstof kon worden gewonnen. Die stond bekend als meekraprood. Het is de diepe kleur rood die je ook ziet op schilderijen uit de middeleeuwen en daarna. De stof werd geproduceerd in meestoven. Die bestonden uit een hoog gedeelte waar de meekrapwortels werden gedroogd en een laag gedeelte. In het lage gedeelte was plaats voor opslag en werden de wortels gemalen met behulp van een door paarden aangedreven werktuig, de rosmolen. In Nieuwerkerk werd in 1832 een stoof gebouwd. De naam Stoofweg herinnert daar nog aan.

Flikweert en Van Klinken

De in Nieuwerkerk opgegroeide Zierikzeeënaar André Flikweert gaf in 2015 tijdens de jaarvergadering van de dorpsvereniging uitleg over achternamen die op het dorp voorkomen. Die van hemzelf komt uit Duitsland evenals de naam Folmer. De voorouders van mensen met de namen Braam, Dorst, Van Driel, Eerland en Van Klinken stammen van Tholen. De achternaam Brouwer komt als sinds het begin van de 18e eeuw voor en voert terug op een bierbrouwerij.

Gruttenpikkers

Nieuwerkerkenaren worden ‘gruttenpikkers’ genoemd. Grutten zijnVoormalige vestiging Albert Heijn in Alkmaar. Aan de gevel wordt gemeld dat er kruideniers- en grutterswaren werden verkocht. Overigens betekent het woord 'winkel' 'hoek'.  De verkoop van waren gebeurde namelijk vaak op de hoek van een straat. Gebeurde dat eenmaal vanuit een 'winkel'dan bediende men zich vaak van een uitklapluik.Voormalige vestiging Albert Heijn in Alkmaar. Aan de gevel wordt gemeld dat er kruideniers- en grutterswaren werden verkocht. Overigens betekent het woord 'winkel' 'hoek'. De verkoop van waren gebeurde namelijk vaak op de hoek van een straat. Gebeurde dat eenmaal vanuit een 'winkel'dan bediende men zich vaak van een uitklapluik. de harde bestanddelen die resteren na het malen van boekweitzaad, gerst en haver. Ze werden gebruikt bij het bereiden van boekweitpap of –pannenkoeken, tot aan de komst van de aardappel (rond 1850), belangrijk als volksvoedsel. Hoe de dorpelingen aan de bijnaam gruttenpikkers kwamen is onbekend, al is de betekenis moeilijk voor tweeërlei uitleg vatbaar. Maar daar zitten ze in Nieuwerkerk niet zo mee, want de dorpskrant kreeg de naam Gruttenpraet. Daarin wordt ‘grutjes’ trouwens gebruikt als synoniem voor ‘groetjes’ (vandaar de titel boven dit verhaal). Bij een bijeenkomst over de toekomst van Nieuwerkerk kregen de bezoekers grutten, in dat geval stembiljetten, die ten gunste van bepaalde doelen konden worden ingezet.

Gruttenpikkers voert ongetwijfeld ook terug op beide grutterijen die in het dorp waren gevestigd in respectievelijk de Molenstraat en de tegenwoordige Deltastraat. Een grutterij was oorspronkelijk een door een of meer paarden aangedreven werktuig waarmee grutten konden worden gemalen. Vaak verkochten de molenaars meerdere artikelen en ontstonden er vanuit deze bedrijfjes winkels. Zo ontstond ook de eertijds nationale winkelketen De Gruyter vanuit een grutterij. Nog iets: Albert Heijn wordt in ons taalgebruik nog altijd aangeduid als ‘grootgrutter’. Dat voert allemaal terug op die winkeltjes die als gortmolen zijn begonnen.

Bekende inwoners

De bekendste inwoner van het dorp is de op 6 juli 1964 geboren atlete Nelli Cooman. Zij vestigde tijdens de Europese indoorkampioenschappen in Madrid in 1986 met 7,00 seconden een wereldrecord op de 60 meter hardlopen. Dat record bleef staan tot 1992. Daarna bleef het als Nederlands record staan tot het februari 2016 werd geëvenaard door Dafne Schippers.

De Nieuwerkerkenaar George van Heukelom (9 augustus 1949) is een bekende SGP’er. Hij was voor zijn partij van 2003-2015 lid van Gedeputeerde Staten van Zeeland en is een leidende figuur van de plaatselijke Gereformeerde Gemeente in Nederland. Bovendien was Van Heukelom van 1986-1991 voorzitter van de landelijke jongerenorganisatie van zijn partij.

Gemeentehuis

Het op 10 juni 1930 geopende voormalige gemeentehuis aan de Kerkring is ruim gebouwd. Dat kwam omdat beide vleugels werden gebruikt Voormalige gemeentehuis Voormalige gemeentehuis als dienstwoningen en het gemeentebestuur dus alleen het middengedeelte benutte. Aanvankelijk was het raadhuis van de gemeente Nieuwerkerk, die ook de gehuchten Capelle en Stevenssluis**omvatte. In 1961 werden de gemeenten Nieuwerkerk, Ouwerkerk en Oosterland samengevoegd tot de gemeente Duiveland, die resideerde in het raadhuis van Nieuwerkerk. Per 1 januari werd deze gemeente onderdeel van de gemeente Schouwen-Duiveland, Detail gevel Kerkring Detail gevel Kerkring die het gehele voormalige eiland omvat. Het gemeentehuis is thans in gebruik als woonzorgcentrum voor dementerenden en wordt als zodanig beheerd door de reformatorische stichting Cedrah.

De voormalige gemeente Nieuwerkerk, waartoe ook behoorde het dorpje Capelle en het gehucht Stevenssluis, telde 831 inwoners in 1815. Het inwonertal groeide gestaag tot 1535 in 1899. Het dorp Nieuwerkerk telde 2089 ingezetenen in 1980 en 2688 per 1 januari 2008. De plaatselijke belangen van worden tegenwoordig ook behartigd door de dorpsraad. Klik hier voor website

Klokken in de toren van de Joahnneskerk. foto Karin van der WeeleKlokken in de toren van de Joahnneskerk. foto Karin van der WeeleKerken

De uit de Hervormde en de Gereformeerde kerk voortgekomen Protestantse gemeente (PKN – Protestantse Kerk in Nederland) houdt dienstenGereformeerde Gemeente NieuwerkerkGereformeerde Gemeente Nieuwerkerk in de hierboven genoemde Johanneskerk aan de Kerkring 2.

De in 1958 gebouwde Gereformeerde kerk aan de Ooststraat is in 2004 verkocht aan de Hersteld Hervormde Gemeente. Deze laatste gemeente ontstond in dat jaar toen het in Sirjansland tot een scheuring kwam in de plaatselijke hervormde gemeente. De mensen die zich keerden tegen de fusie van hervormde, gereformeerde en lutherse gemeenten tot PKN traden toen toe tot de Hersteld Hervormde kerk. Hoewel de gemeente nu in Nieuwerkerk diensten houdt, tooit ze zich met de naam Hersteld Hervormde gemeente Sirjansland.Kerk Gereformeerde Gemeente in Nederland NieuwerkerkKerk Gereformeerde Gemeente in Nederland Nieuwerkerk

Rond 1856 ontstond in Nieuwerkerk een zogenaamde Ledeboeriaanse gemeente, genoemd naar een dominee die uit de hervormde kerk werd gezet nadat hij in 1840 vanaf de kansel in Benthuizen de bundel Evangelische Gezangen van de kansel wierp en deze in de pastorietuin begroef. De gezangen werden door de hogere kerkelijke leiding gedwongen ingevoerd en dat stuitte op verzet. De Ledeboeriaanse gemeente van Nieuwerkerk sloot zich in 1907 aan bij het in dat jaar gevormde kerkverband van de Gereformeerde Gemeenten. In 1923 werd de gemeente uitgebreid doordat de plaatselijke Bakkeriaanse gemeente, een andere stroming binnen de wereld van de bevindelijke kerken,Katholieke Apostolische GemeenteKatholieke Apostolische Gemeente zich hierbij aansloot. De gemeente komt bijeen in het bedehuis aan de Molenstraat 16.

Behalve deze Gereformeerde Gemeente kent Nieuwerkerk ook een ‘Gereformeerde Gemeente in Nederland’. Deze ontstond nadat zich in 1953 binnen de Gereformeerde Gemeenten scheuring voltrok. De gemeente houdt diensten aan de Stationsstraat 11. Het kerkgebouw is de verbouwde voormalige School met den Bijbel.

Aan de Molenstraat 10 stond tot 2017 het gebouwtje van de voormalige Katholiek Apostolische Gemeente. Dit kleine kerkgenootschap kwam voort uit een opwekkingsbeweging in Engeland en telt in Nederland per 2015 nog zes gemeenten. Die van Nieuwerkerk werd opgeheven na het overlijden van het laatste gemeentelid. Een bordje op de deur herinnerde aan de oude bestemming van dit gebouw. Het kerkje is gesloopt en zodende is de herinnering aan dit stukje bijzondere kerkgeschiedenis uitgewist.

 

Logies

Klik hier voor B en B Blauwe Pepermuntje

Klik hier voor pension Neele

*bron: gemeentelijk rapport De demografische toekomst van Schouwen-Duiveland, 2011.

**Stevensluis lag ter hoogte van de Noorddijk en had tot aan het dempen van het Dijkjeswater in 1953 een haventje en een sluis. Via de laatste mondde het riviertje de Swene uit op het Dijkjeswater. Het gehucht heeft nooit meer dan tien huizen geteld.

Capelle

Gehucht CapelleGehucht Capelle

In de Middeleeuwen was het tussen Nieuwerkerk en Zierikzee gelegen Capelle een belangrijk dorp. Bij de stormvloed van 1532 werd het verzwolgen en liep de kerk zware schade op. De huizen werden hersteld, maar tot wederopbouw van de kerk is het niet meer gekomen. Zodoende verviel Capelle tot een gehucht.

In 1753 bestond Capelle uit 14 woningen en elf boerderijen. De kapel werd in dat jaar al niet meer vermeld. A. J. van der Aa meldt in het in 1845 verschenen zesde deel van zijn Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden dat het gehucht 22 huizen telde, die bewoond werden door 24 huisgezinnen, die een bevolking van 140 personen uitmaakten. Hij maakt ook gewag van de meestoof. Van der Aa meldt dat er 120 inwoners tot de Hervormde kerk behoorden en 39 tot de rooms katholieke parochie van Zierikzee (totaal 150 personen?!).

Ramp

In 1953 sloeg het noodlot opnieuw toe. Bij de Ramp verdronken 42 van de ruim honderd inwoners. Dat drama is beschreven in het boek Hier was eens Capelle van de hand van Kees Slager. Tot verdriet van diverse betrokkenen werd er in Capelle niets herbouwd. Dat kwam doordat het provinciebeleid de eerste jaren na de Ramp was gericht op herstel in de hoofdkernen, de grote plaatsen dus.

Capelle was een lieflijk gehucht met een eigen buurtvereniging. De burenhulp stond hier hoog aangeschreven, waarbij geen onderscheid werd gemaakt tussen rangen en stangen, zo meldde C. P. Pols in het in 1976 verschenen boekje Nieuwerkerk in oude ansichten.

Slot Swanenburg

Voormalige meestoof Capelle (links op foto)Voormalige meestoof Capelle (links op foto)

Op de hoek Slotweg/Zwanenburgweg stond het vermoedelijk al in 1342 bestaande kasteel Zwanenburg. De naam is ontleend aan ‘de Steene Swaane’ en dat is volgens J. P. van den Broeke in zijn in 1978 verschenen boek Middeleeuwse Kastelen Zeeland dan weer een verbastering van ‘de Steenen Zween’, een kreek die later is afgedamd. ‘Zween’ zou dan terugvoeren op ‘zwin’, een ondiep water. Aanvankelijk zou dit water ‘Steeninge’ hebben geheten. Steene Swaane is dan een benaming waarin beide stromen zijn vernoemd. Zwanenburg wordt in 1765 nog vermeld in een veldboek. Dan wordt gesproken van een vervallen kasteeltje, dat bewoond werd door Renier de Rijke. In 1955 is op het kasteelterrein een boerderij gebouwd, welke de naam draagt van het voormalige slot.

 

Meestoof

Het hoge gebouw aan de N59 is een restant van de voormalige meestoof, namelijk de droogschuur. De meestoof werd gebouwd in 1869. Een jaar eerder ontdekten de Duitse chemici Graebe en Liebermann de synthetische stof alizarine, waaruit rode verf kon worden bereid. Vervolgens ging het snel bergafwaarts met de meekrapteelt. Niettemin werd de meestoof van Capelle nog tot 1914 in bedrijf gehouden. Na een brand en een daarop volgende verbouwing in 1916 heeft het gebouw nog dienst gedaan als cichoreifabriek. De cichoreiplant werd onder meer als groente (een soort witlof) gegeten. Ouderen zullen nog weten dat er ook surrogaatkoffie van werd gemaakt, die ook onder de naam peekoffie bekend stond. Klik hier voor verhaal over cihoreifabriek.

Hieronder de links naar de beschrijvingen van de overige plaatsen op Schouwen-Duiveland 

Bruinisse Brouwershaven Burgh Dreischor Ellemeet Haamstede Kerkwerve Nieuwerkerk Ouwerkerk Oosterland Renesse  Scharendijke Serooskerke Sirjansland Westerschouwen Zierikzee  Zonnemaire

Hoge KerkstraatHoge Kerkstraat

Kerkring Kerkring

Voormalige smederij Ooststraat Voormalige smederij Ooststraat

JohanneskerkJohanneskerk

Toren en Punt 3 iToren en Punt 3 iUitzicht vanaf de toren. foto Karin van der WeeleUitzicht vanaf de toren. foto Karin van der Weele

Hoek Kerkring/RehobothstraatHoek Kerkring/Rehobothstraat

Wethouder Van KlinkenstraatWethouder Van Klinkenstraat

Hersteld Hervormde Kerk Hersteld Hervormde Kerk

Raam molenRaam molen