headerbanner

Bij ZandbergBij ZandbergHerman Koch ©WikimediaHerman Koch ©WikimediaGraauw ligt in het hart van een majesteitelijk polderlandschap in het uiterste noordwesten van de gemeente Hulst. Wie er oog voor heeft smult van de rust. Dat doet ook acteur-auteur Herman Koch, die kort voor de Millenniumwisseling van Amsterdam verhuisde naar het dorp: ,,Die ruimte, die vergezichten. Mij moet je niet in een bos neerzetten. De Veluwe of zo, da’s niks voor mij. Ik wil een plek waar je ver kunt kijken, of het nou over water is, of over land.”

Koch deed die uitspraak in een gesprek met Jan Jansen in Dagblad BN De Stem van 3 juni 2006. De man die nationale roem verwierf als ‘Edgar’ in Debiteuren Crediteuren en later uitgroeide tot gevierd schrijver heeft het in Graauw geweldig naar zijn zin. Koch heeft ook geen aanpassingsproblemen en zei in het boven aangehaalde gesprek ook geen moeite te hebben met het verstaan van het plaatselijke dialect.

De beroemde inwoner rekent ook af met redeneringen als ‘op het platteland is niks te doen, je gaat er ten onder aan de verveling’. Hij wijst op de festivals in de streek en de kermis. Die evenementen zijn een stuk kleinschaliger dan grootstedelijke varianten. Maar Koch zegt in aangehaald gesprek zijn bekomst te hebben van de grootschalige evenementen zoals die in Amsterdam, welke de leefbaarheid van de stad bedreigen door de massale toeloop van bezoekers.

IRust in de DorpsstraatIRust in de DorpsstraatRust

Koch hoeft niet in de rij te staan in de winkel, zoals bij voorbeeld wel het geval is aan de Zeeuwse kust. Zelfs in de augustusmaand merk je niet dat het zomervakantie is. Staatspareltjes kan dat beamen. Zo was Graauw en omgeving een prachtige fietsbestemming tijdens de coronazomer van 2020. Terwijl in de toeristische hotspots het handhaven van de 1,5 meter afstandsregel onmogelijk was, kon je hier probleemloos genieten van rust. Vanaf de dijken gezien strekken zich de akkers uit met bieten, mais en aardappelen. Want de Graauwse polders tellen flink mee bij de status van Zeeland als grootste akkerbouwprovincie. Hier rij of loop je dus als het ware door een voedselschuur. Vanuit die gedachte krijgt het landschap een hele andere dimensie.

Kunst

Poëzie langs de openbare wegPoëzie langs de openbare wegHet afgelegen dorp oefent aantrekkingskracht uit op kunstenaars. Wie door Graauw komt kan het opvallen dat er nogal wat beelden in de tuinen staan en dat gedichten het straatbeeld sieren. In 2003 sloegen de artistiekelingen de handen ineen, wat leidde tot de eerste Kunstroute die 25 deelnemers trok. Dat aantal verdrievoudigde vervolgens. De Graauwse kunstenaars houden zich bezig met schilderkunst, beeldhouwen, glaskunst, literatuur, muziek, toneel, fotografie, keramiek, batikken en vilten. Klik hier voor meer bijzonderheden over de route op  dorpsraad-graauw.nl/Kunstroute.html

 Biowinkel en ketchupmakerij

KetchupmakerijKetchupmakerijGraauw heeft evenals veel dorpen van vergelijkbare grootte geen groot winkelbestand. Maar inwoners die het dorp niet willen verlaten behoeven niet te verhongeren wanneer ze hun inkopen doen bij de winkel van bioboerderij Voedselbron Graauw. Die heeft groenten, fruit, melk, eieren, kaas, brood en vlees in het assortiment. Klik hier voor website.  Bij het bedrijf behoren ook een camping en een vakantiewoning. Onderneming en bijbehorend voedselbos zijn te bekijken tijdens rondleidingen. Eens per maand worden aanschuifdiners geserveerd aan lange tafels.

Graauw is ook bekend door de Ketchupfabriek aan de Oude Kaai. Patrick Keizer opende die in 2013. De enige ketchupmaker van Nederland levert aan particulieren en de horeca. Het vak van Keizer is heel bewerkelijk. Voor het maken van maximaal 80 flesjes van de rode smaakmakers is het volgende nodig: dertig kilo tomaten, een krat rode paprika's, evenzoveel rode uien, rode pepers, kruidnagels, knoflook, mosterdzaad, laurierblad, en peperkorrels. Afhankelijk van de variant ketchup wordt nog zout of suiker toegevoegd.

Het bedrijf is heel duurzaam, want Keizer gebruikt voor de ketchup tweede keus tomaten uit de kas van het Voorlichtings- en OpleidingsCentrum voor de glastuinbouw van werkbedrijf Dethon in Westdorpe. Dat klinkt mensen die zich keren tegen de verspilling van voedsel als muziek in de oren. Klik hier voor website. 

Een fleurig element in het straatbeeld is de kruidentuin op de hoek van de Begoniastraat en de Irenestraat. Vrijwilligers bouwden deze vanaf 2011 tot een kleine lusthof van Nederlandse en mediterrane kruiden, bessenstruiken, vruchtbomen en bloemen. De dorpsraad is nauw betrokken bij dit soort initiatieven. Klik hier voor de website van de organisatie. Daarop is ook alles te vinden over het plaatselijke verenigingsleven en de evenementen in Graauw.

Kerk

Schildering Verschijning van Jezus aan Paulus bij DamascusSchildering Verschijning van Jezus aan Paulus bij DamascusHet opvallendste gebouw in de kern is de in 1855/6 gebouwde Maria Hemelvaartkerk aan de Dorpsstraat 50. Die verving toen het eerste bedehuis van die naam uit 1805 dat veel te klein was geworden om de groeiende schare gelovigen te bevatten. In de toren hangt de in 1664 door de beroemde gieter François Hemony vervaardigde klok die eens dienstdeed in de kerk van het verdronken dorp Namen.

In 1943 is de klok verwijderd door de bezetter, maar gelukkig is hij niet omgesmolten voor oorlogsdoeleinden. Misschien kwam dat wel door toedoen van kapelaan Etienne Smits. Hij schreef naar verluidt met krijt de volgende tekst op de klok: ,,Wie met deze klokken schiet, die wint de oorlog niet.” Het zou om een legende gaan want hetzelfde verhaal wordt verteld over een klok in Hulst.

De kerk bezat een bijzonder fraai en rijk gestoffeerd interieur, naast diverse glas-in-loodramen. Tot groot verdriet van de kerkgangers is het bedehuis in 2016 onttrokken aan de eredienst. Daarna kwamen plannen voor een andere bestemming niet van de grond, zodat het gebouw te koop kwam te staan. De film werd door Staatspareltjes gemaakt en toont de kerk in juni 2014.Het mooiste rijks roomse kerkinterieur van Zeeland verdween... Het mooiste rijks roomse kerkinterieur van Zeeland verdween...

Sluiting

Sint GodelieveSint GodelieveVoorjaar 2020 volgde een nieuwe klap voor de mensen die de kerk een warm hart toedragen. De voor Zeeland unieke inventaris verdween toen naar de opslag van het Bisdom Breda. Dat gebeurde omdat vochtschade dreigde door de slechte bouwkundige staat van de kerk, die in dat jaar ook nog stormschade opliep.

Onder de kerkschat was een houten Mariabeeld. Dat is in 1805 geschonken door Apollonia van Belle, weduwe van Pieter Judocus d’Haens, die de standerdmolen van Duivenhoek beheerde. De herkomst van dit in de 17e eeuw in Antwerpen vervaardigde beeld is met nevelen omhuld. Mogelijk Koster en oud-schooldirecteur Jacques de Baar leidt PZC-lezers rond in de kerkKoster en oud-schooldirecteur Jacques de Baar leidt PZC-lezers rond in de kerkkwam het uit de kerk van Nieuw-Namen, die in 1647 overging naar protestanten. Van de Heilige Godelieve bevatte het interieur een fraai mozaïek en een beeld. Godelieve werd in het dorp vereerd, nadat de bisschop van Gent in 1806 een relikwie van haar aan de kerk schonk. Tot aan de Tweede Wereldoorlog kende Graauw aan Godelieve gewijde processies. Behalve beelden sprongen ook de rijk geborduurde vaandels in het oog die bij processies het dorp werden rondgedragen.

Binnen is kerk volledig beschilderd. De afbeeldingen op de plafonds en de wanden waren het werk van de Belgische vluchteling Frans De Vos (1880-1936). Hij was schilder en circusdirecteur. Tijdens de Eerste Wereldoorlog veranderde hij het bedehuis in één groot kunstwerk, tegen betaling van kost en inwoning en een gering loon.

Boerderij Zwaantjeshof aan de Oude Graauwsedijk 25 zou dateren uit 1738. Deze hoeve is evenals de dorpskerk een Rijksmonument.Rijksmonument Zwaantjeshof - foto Rijksdienst voor het Cultureel ErfgoedRijksmonument Zwaantjeshof - foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Ontstaansgeschiedenis dorp

DorpsstraatDorpsstraatHet eerste, in de 13e eeuw ontstane dorp is in 1584 ten onder gegaan door watervloeden. De oude nederzetting was gesticht door de Cisterciënzers van de abdij Ter Doest bij Lissewege in West-Vlaanderen. Zij hadden hier ook een uithof (kloosterboerderij) en hebben geschiedenis geschreven als de bedijkers van grote delen van Zeeuws-Vlaanderen. Later behoorde de uithof bij Graauw aan de abdij Ter Duinen bij Koksijde, eveneens in West-Vlaanderen. Aan het eind van de 17e eeuw is het gebied opnieuw bedijkt en ontstond de huidige nederzetting.

Nadat Hulst en omgeving in handen kwamen van de Staatsgezinde troepen werd het protestantisme de enige toegestane religie. De rooms-katholieken die in het Land van Hulst, en dus ook in Graauw, verreweg in de meerderheid waren, konden vanaf 1648 hun geloof niet meer in de openbaarheid belijden. Daarvoor moest men over de grens naar De Klinge. In de loop van de 17e en 18e eeuw werd gebruik gemaakt van de schuilkerken, bijvoorbeeld die in Hulst, die door de overheid werden gedoogd. Het zou tot het begin va de 19e eeuw duren aleer Graauw een eigen parochiekerk kreeg en het rijke roomse leven zich hier zou ontplooien.

Kruidentuin Begoniastraat Kruidentuin Begoniastraat Onderdak

Hotels ontbreken. Logeren kan bij b en b Chez Ta10 Zandbergsestraat 16. Klik hier.
Bioboerderij en -winkel Voedselbron Dwarsstraat 9 beschikt over een vakantiehuis. Klik hier

HerbergHerbergEten en drinken

In Graauw kan te kust en te keur worden getafeld. Eet- & Drinckerij Nobel, Dorpsstraat 45. Klik hier
Herberg de Graauw, Dorpsplein 7. Klik hier.
Hotel eetcafé De Zandberg, Zoutestraat 151, Zandberg. Klik hier.
In ’t zicht der Schelde, Emmastraat 20, Paal. Klik hier.
Restaurant Paviljoen ’t Schor, Havenstraat 54, Paal. Klik hier.
Kint & Co, Havenstraat 9, Paal. Klik hier.

Gemeentebestuur en inwonertal

Tot de voormalige gemeente Graauw en Langendam behoorden de gehuchten Duivenhoek, Krabbenhoek, Scheldevaartshoek, Oude Kaai, De Paal en Zandberg. In 1815 woonden er 1147 mensen en op 1 januari 1899 was het inwonertal gestegen tot 2072. In 1914 telde Graauw het hoogste aantal ingezetenen ooit, namelijk 2244. Vanaf 1 januari 1970 ging Graauw deel uitmaken van de gemeente Hulst. Per 1 januari 1980 woonden er (inclusief Paal en Zandberg) 1102 mensen. Vervolgens daalde het inwonertal tot 956 per 1 januari 2010. Per 1 januari 2019 stonden er 955 ingeschreven, namelijk 620 in het dorp, 75 in Paal en 260 in het buitengebied.

De belangen van Graauw worden behartigd door een dorpsraad. Hieronder een beschrijving van de gehuchten op het grondgebied van Graauw en Langendam. Bekijk hier de film over het dorp van van Edy van Vliembergen. 

Duivenhoek

Dit gehucht ten noorden van Graauw bestaat uit de bebouwing aan de Duivenhoeksestraat en de Duivenhoekseweg. Andere namen waren Duivershoek of Duivelshoek. De fraaie standerdmolen van het gehucht sneuvelde in 1932 door een storm. Molenaar Van Jole was aan het werk toen het mooie weer plotseling omsloeg en er een geweldige wind opstak. Die kreeg zoveel vat op de molen dat deze al malende omviel en geheel werd verwoest.

Krabbenhoek

Dit gehucht bestaat uit de bebouwing langs de Liniedijk ten zuiden van Zandberg. De contouren van het voormalige Fort Zandberg vormen een Rijksmonument. Het was het oostelijkste eindpunt van de Linie van Communicatie, een lange reeks van versterkingen. De Linie maakte deel uit van de Staats-Spaanse Linies die zich uitstrekten van Sas van Gent naar Hulst.Hier lag Fort ZandbergHier lag Fort Zandberg

Oude Kaai

Dit gehucht sluit tegenwoordig aan op het noordelijkste deel van de dorpsbebouwing. Behalve de Oude Kaai hoorden ook de Graauwse kreekweg en de Willem Hendriksstraat erbij. De naam verwijst naar een havenkaai aan de Graauwse Kreek.Oude Kaai, situatie 2009 toen een van de woonhuizen nog de naam Blauwe Maandag droeg.Oude Kaai, situatie 2009 toen een van de woonhuizen nog de naam Blauwe Maandag droeg.

Paal

Praathuis of klapbank bij PaalPraathuis of klapbank bij PaalDit dorpje beschikte vroeger over een haven aan de Westerschelde die de thuisbasis vormde van tientallen binnenschippers. Zij moesten echter wijken voor het op Deltahoogte brengen van de zeedijk. In 1980 is een nieuwe haven aangelegd, maar die is bestemd voor de watersport. Aan de haven was sinds 1865 scheepswerf Moed en Trouw gevestigd van de familie Verras. Deze bouwde platbodems, met name hengsten en hoogaarzen. De intussen op stalen schepen overgegane werf overleefde ondanks grote schade de Ramp van 1953. De werf verhuisde eind 1970 naar Walsoorden toen het Rijk het bedrijf onteigende wegens het op Deltahoogte brengen van de dijken. Klik hier voor verhaal over geschiedenis van de werf 

Scheldevaartshoek

Deze buurtschap ligt ten zuidoosten van Graauw en bestaat uit de bebouwing langs Oude Graauwsedijk en de Schenkeldijk. Een oude benaming is Schelfhoutshoek. De afgelegen ligging leidde er toe dat Scheldevaartshoek pas vanaf 1949 werd voorzien van elektriciteit en vanaf 1972 van aardgas.

Steenen Beer bij voormalig Fort BoerenmagazijnSteenen Beer bij voormalig Fort BoerenmagazijnZandbergZandbergZandberg

 

Dit gehucht bestaat uit de bebouwing langs de Zandbergsestraat ten zuiden van Graauw. Het is genoemd naar het voormalige fort in het gehucht Krabbenhoek. Zeer bijzonder is de Steenen Beer bij Fort het Boerenmagazijn aan de Willem Hendrikstraat in de gelijknamige polder. Dit in 1784 gebouwde sas is een Rijksmonument. Het werk diende als inundatie- en als spuisluis. De eerste functie was gericht op het onder water zetten van polders bij oorlogsgevaar. Sluis en fort maakten deel uit van de Staats Spaanse Linies. De verwaarloosde Steenen Beer pronkt sinds een restauratie in 2002 weer in oude glorie.

De redactie verwijst voor wie meer wil weten over de plaatselijke geschiedenis graag naar het boek Graauw door de eeuwen. Het kwam in 2005 uit bij de viering van het 200-jarig bestaan van de parochie. Jac. de Baar, oud-directeur van de plaatselijke basisschool en koster van de kerk schreef de geschiedenis van dorp en kerk. Het boek bevat ook een levensbeschrijving van schilder Francis de Vos en een uittreksel van het Liber Memoralis (door de pastoors beschreven gebeurtenissen).