headerbanner

De Bijvanck is duidelijk vanuit de lucht waarneembaar ©Google MapsHet ovale hart van het ringdorp Kloetinge bestaat uit Geertesplein, Oostkeure, Schimmelpenninckstraat, Kapelseweg, Tervatenseweg en Noordeinde. Deze terp is een lustwarande, oftewel een paradijs. Het ovaal wordt sinds de Middeleeuwen ook aangeduid als de bijganck. Dat zou slaan op een omsloten terrein. Een andere verklaring is dat de naam bedegang betekent. Het ovaal was dan de route die werd gelopen tijdens processies vanuit de kerk.

Het dorp had in de 20e eeuw, maar ook daarvoor, aantrekkingskracht op gegoeden uit Goes, doordat de belastingen er vriendelijker waren. Zodoende was Kloetinge een rijke gemeente die doorging voor ‘Het Wassenaar van Zeeland’. Kloetinge straalt nog altijd deftigheid uit door de aanwezigheid van statige monumentale herenhuizen. De bijganck is sinds 1971 een van rijkswege beschermd dorpsgezicht.

Zouden ze in Kloetinge beter dan elders weten uit welke hoek de wind waait? Dat is niet uitgesloten, want in het dorp stond de wieg van weerkundige Buys Ballot, oprichter van het KNMI. Zijn bevindingen over de windrichtingen zijn verankerd in de naar hem genoemde Wet. Onderstaande beschrijving volgt allereerst de loop van de aangegeven straten.©Google Maps

Geerteskerk

De Geerteskerk domineert de skyline van Kloetinge. Het bedehuis behoort tot de oudste kerken van Zuid-Beveland. Het was gewijd aan de Heilige Gertrudis, vandaar de naam. Waarschijnlijk stond op dezelfde plaats al rond 1100 een houten kerkje. Nog geen eeuw later begon de bouw van het huidige gebouw, dat van de 14e tot de 16e eeuw een dominante rol speelde in de regio. Niet alleen was het dekenaat voor Zuid-Beveland hier gevestigd, bovendien waren aan de kerk liefst vier pastoorsplaatsen verbonden. De omvang van de kerk zegt veel over de welvaart van Kloetinge in de Middeleeuwen. Die stoelde op de schapenteelt. Daarbij ging het om de wol, de grondstof voor het laken. Ook de akkerbouw was van belang, vooral de teelt van graan, boekweit en meekrap.

Gerard LepoeterBouwgeschiedenis

Het hoofdkoor en het aan Onze Lieve Vrouw gewijde noordelijke bijkoor, de oudste delen van de kerk, dateren waarschijnlijk uit het laatste kwart van de 13e eeuw, hoewel Gerard Lepoeter deze situeert in de periode 1300-1320. Hij schreef het boek De Geerteskerk te Kloetinge. Het schip van de in Doornikse steen gebouwde kerk is voltooid in het eerste kwart van de 16e eeuw.

Het was de bedoeling dat het bedehuis drie beuken zou krijgen, het bleef uiteindelijk bij één exemplaar. Het noorder- en het zuidertransept (uitbouwen die meestal kapellen bevatten) ontstonden in de laatste bouwfase rond 1525. De kerk bleef daarna vrijwel ongewijzigd.

HoofdkoorToren

De rijk versierde toren zou dateren uit het midden van de 15e eeuw. Daaraan hangen waterspuwende monsterfiguren. Ze bevinden zich echter zo hoog, dat ze vanaf de grond moeilijk waarneembaar zijn.

Interieur

AmbachtsherenbankDe kerk bevat fraai meubilair. Vermeldenswaard zijn de in 1604 vervaardigde eikenhouten preekstoel met boogpanelen en dubbele koperen kaarsenhouder, het doophek uit het begin van de 17e eeuw, de doopbekkenhouder uit dezelfde tijd en twee herenbanken die respectievelijk dateren uit 1624 en 1770. De laatste, de uit twee overhuifde rijen zitplaatsen bestaande ambachtsherenbank, is heel fraai. Op de luifel prijkt een sierstuk met het wapen van Kloetinge, geflankeerd door de wapens van de ambachtsherenfamilies Rademacher Schorer en Clotterbooke Patijn. Een bijzondere schat vormen de zes apostelbeelden en de tien zogenaamde fratskoppen onder het tongewelf. Die hebben de Beeldenstorm overleefd omdat ze zo hoog hangen.

Orgel

Het orgel is in 1787 gebouwd door de firma Hendrik Hermanus Hess uit Gouda. Bij herzieningen in 1913 en 1930 is het nogal aangetast. Diverse orgelregisters werden verwijderd en door andere vervangen. Bij een restauratie in 1975 is het instrument weer in originele staat teruggebracht.Schip en orgel

Restauraties

Het kerkgebouw is in 1973 ingrijpend gerestaureerd. Toen is gelukkig ook het schot verwijderd dat koor en schip van elkaar scheidde. De preekstoel die tegen het schot aan stond is toen geplaatst naast de triomfboog (boog tussen koor en schip). In 2008 onderging de kerk opnieuw een restauratie.Kerstnachtdienst

Openingstijden

De kerk is behalve tijdens de diensten van de Hervormde Gemeente, die ’s zondags aanvangen om 10.00 uur, te bezichtigen op woensdag en zaterdag. Het gebouw maakt onderdeel uit van de kerkenpadroute in de regio. Klik hier voor meer informatie over de toegankelijkheid. 

Voormalige pastorie en schoolGeertesplein

Geertesplein 3Liefst negen woningen aan het statige Geertesplein prijken, net als de kerk, op de lijst van Rijksmonumenten. Het gaat om de panden met nummers 1, 3, 5, 9, 14, 15, 17, 19 en 21. Nummer 4 is de voormalige pastorie. Die is net als het vroegere raadhuis op nummer 5 gebouwd in rijke 19e eeuwse eclectische vorm. Die bestaat uit een mengeling van stijlen. Op de plek van beide panden stond het ambachtsherenhuis. In 1880 verkocht ambachtsheer Johan Jacob Clotterbooke Patijn het aan de Hervormde kerkvoogdij. Die liet het afbreken. Het perceel was zo groot dat er behalve voor de kolossale pastorie ook nog plaats overbleef voor het gemeentehuis. Vermeldenswaard zijn verder de panden op nummer 14 en 21. Het eerste is het voormalige onderkomen van de openbare school, dat van 1885 tot 1894 als raadhuis diende. Nummer 21, in aanleg een 16e eeuws pand, diende als dorpscafé, herberg en rechthuis.

Buys Ballot

Plaquette Buys BallotAan Marktveld 20 staat het geboortehuis van Christophorus Henricus Diedericus Buys Ballot. Daaraan herinnert een plaquette aan het huis (om de hoek in de zijmuur aan het Geertesplein). Hij kwam er op 10 oktober 1817 ter wereld als enig kind van ds. Anthony Jacobus Buys Ballot en diens vrouw Françoise Geertruida Lix Raaven. De predikant deed in 1816 intrede in Kloetinge en vertrok in 1820 naar Sint Laurens. De belangstelling die zoon Christophorus aan de dag legde voor meteorologie had hij niet van een vreemde. Opa, die dezelfde voornamen had als de weerkundige, was namelijk behalve professor in de theologie ook wis- en natuurkundige.

Geboortehuis Buys BallotChristophorus Buys Ballot promoveerde in 1844 in de natuurkunde. Hij werd beroemd door de naar hem genoemde Wet van Buys Ballot. Die behelst dat de wind op het noordelijk halfrond waait van een hogedrukgebied naar een lagedrukgebied met een afwijking naar rechts, door de draaiing van de aarde om zijn as. Deze ontdekking van Buys Ballot was eerder al beschreven door de Amerikaanse meteorologen J.H. Coffin en William Ferrel, maar bleef verbonden aan de in Kloetinge geboren wetenschapper. Buys Ballot heeft Ferrel overigens gevraagd of de wet naar de Amerikaan zou moeten worden vernoemd, maar dat gebeurde niet. Hij is ook bekend als initiator en eerste directeur van het KNMI. Klik hier voor meer informatie.

Park JachthuisJachthuis en Jachthuisstraat

KasteelbergAan de Jachthuisstraat is de invang naar het park van het jachthuis op nummer 15. Het pand is alleen vanaf afstand zichtbaar. Na afbraak van het ambachtsherenhuis aan het Geertesplein in 1880 dient het uit 1860 stammende jachthuis als vervangend verblijf voor de ambachtsheer/vrouw. Over de betekenis van ambachtsheerlijkeden in het algemeen en die van Kloetinge in het bijzonder: zie onderaan dit verhaal. Het jachthuis is evenals de pastorie en het raadhuis aan het Geertesplein opgetrokken in eclectische stijl.

Wie via het pad het park binnenloopt passeert na ongeveer 100 meter links een verhoging in het landschap. Die ligt in de tuin van Marktveld 19, welke door een water van het park is gescheiden. Op de in de Middeleeuwen ontstane heuvel stond een mottekasteel (motte is de naam van een door de mens gemaakte verhoging). Bij het bezit van de ambachtsheer behoort boerderij Weltevreden aan de Jachthuisstraat 17. De 17e eeuwse hoeve is één van de elf panden aan deze straat die prijken op de lijst van Rijksmonumenten.

Vaete MarktveldMarktveld

BurgemeesterswoningHet lieflijke Marktveld telt elf Rijksmonumenten. Het plein ligt rond de vaete, de voormalige gemeenschappelijke drinkplaats voor het vee. Naast het genoemde geboortehuis van Buys Ballot op nummer 20 staat op nummer 19 een herenhuis uit 1925/26. Het verrees na verkoop van een deel van het terrein van het achterliggende jachthuis. Op de nrs 18 en 17 staan respectievelijk het koetshuis en de koetsierswoning, die beide behoorden tot de bewoners van nr. 19. De villa in eclectische stijl op nummer 5 bood vroeger onderdak aan burgemeesters. Ook de overige monumentale woningen aan het plein trekken de aandacht, zoals het prachtige oorspronkelijk 17e eeuwse woonhuis op nummer 3.

Boerderij RavensteinNoordeinde en Tervaten

Hooggelegen hoeve in TervatenDirect ten noorden van het Marktveld begint het Noordeinde. De bebouwing rond de weg geniet de status van gehucht. Op nummer 5 staat de 18e eeuwse boerderij Ravestein, ook al een rijksmonument. De hoeve is genoemd naar het gelijknamige kasteel, waarvan vlakbij de boerderij nog resten in de grond liggen. Ook de hofstede op Noordeinde 5 is een rijksmonument. Deze ligt evenals een aantal andere boerderijen langs deze weg en langs de Tervatenseweg op een verhoging. Ook deze bebouwing staat als gehucht aangegeven op goede gedetailleerde kaarten.

Hoeve in TervatenOostmolen

De Oostmolen aan de Kapelseweg is een bijzonder beeldbepalend element. Het maalwerktuig wordt ook wel aangeduid als ‘de molen Herdink’, naar de laatste beroepsmolenaar. De uit 1704 daterende witte stellingmolen is de opvolger van een standerdmolen die in 1703 omwaaide. Rechts van de molen staat een pand dat vroeger uit twee woningen bestond, die in de 20e eeuw lange tijd zijn bewoond door respectievelijk Kaatje en Keetje, zo meldt kenner Frans Weemaes in zijn boek Molens in Zeeland. De huisjes waren zo klein dat er buiten werd gekookt. De wiekendrager is in het bezit van de Stichting tot Behoud van de Molen te Kloetinge. De molen is te bezichtigen wanneer vrijwilligers ermee werken. Klik hier voor website. 

Overige bebouwing

Het grondgebied van Kloetinge strekte zich vroeger uit tot aan de wallen van Goes. De stad kon daardoor niet uitbreiden in oostelijke richting. Dat kon wel nadat in 1940 door een grenscorrectie Kloetinge een flink deel van zijn grondgebied moest afstaan. Daaronder viel bijvoorbeeld de Patijnweg. De aan de westkant van de oude kern gelegen bebouwing bestaat hoofdzakelijk uit rijtjeshuizen en twee-onder-een-kapwoningen. Dat geldt ook voor het deel ten zuiden van de spoorlijn. Daar ligt Emergis, de belangrijkste Zeeuwse instelling voor geestelijke gezondheidszorg.

Hieronder informatie over de overige gehuchten die ooit vielen onder het bestuur van de voormalige gemeente Kloetinge

WaanskinderenWaanskinderen

Dit gehucht ligt oostelijk van het dorp aan de Kapelseweg. Opvallend is de boerderij waarvan de schuur het opschrift draagt ‘Ik ben de Alfa en de Omega’. Die tekst uit het Bijbelboek Openbaring betekent: ‘Ik ben het begin en het einde’. In de tuin van de boerderij staan heiligenbeelden, die vanaf de openbare weg waarneembaar zijn.

Boerderij in AbbekinderenAbbekinderen

Het gehucht Abbekinderen ligt direct ten zuidoosten aan Kloetinge en bestaat uit de bebouwing langs de lange Abbekindersezandweg. Zeer fraai is de 18e eeuwse hoeve op nummer 4. Aan de onbebouwde Kasteelweg liggen de resten van het voormalige Slot Smallegange. De naam van het verdwenen kasteel verwijst naar een gelijknamige smalle kreek. Op het slot woonden de voorouders van Mattheus Smallegange, auteur van de in 1700 verschenen beroemde Nieuwe Cronyk van Zeeland. Staatsbosbeheer stichtte hier een Bos van de toekomst, dat de naam Abbekindersebos kreeg. De buurtschap staat in de regio ook bekend als ‘Apekinders’.

Sint Maarten in de GroeDe Groe

Kasteelberg Sint Maarten in de GroeIn de Groe stond vroeger een aan Sint Maarten gewijde kapel. Het gehucht heet dan ook dan ook officieel Sint Maarten De Groe. Deze benaming leeft voor in het Goese verzorgingshuis Sint Maarten in de Groe. Overigens staat de Groe ook bekend onder de naam Halfweg. Die naam markeert de vroegere ligging tussen ’s Gravenpolder en Goes. De buurtschap wordt doorsneden door de A58. Van groot archeologisch belang is de voormalige kasteelberg in het noordelijke deel. Deze is omgracht geweest, maar sporen van een voorburcht zijn niet aangetroffen. Wie met de fiets komt vanuit de richting Goes doet er goed aan om voorzichtig over te steken.

BlaemskinderenBlaemskinderen

De veldnaam Blaemskinderen is verbonden is aan de gelijknamige boerderij. Net als in De Groe ligt ook hier een kasteelberg. Die is heel fotogeniek, mede door de boom die er bovenop staat.

Voormalige gemeente Kloetinge ©Google Maps Gemeente en inwoners

De zelfstandige gemeente Kloetinge hield op 1 januari 1970 op te bestaan. Het grootste deel maakt sindsdien deel uit van de gemeente Goes. Een deel van Abbekinderen ging over naar de gemeente Kapelle, terwijl het deel van De Groe ten zuiden van de A58 verhuisde naar de gemeente Borsele. Daaronder valt ook Blaemskinderen.

De gemeente telde in 1840 141 huizen met 858 inwoners. Per 1 januari 1980 telde het dorp 2209 ingezetenen. Op 1 januari 2019 bleef de teller staan op 3330 inwoners.

GroenwinkelWinkels

Door de ligging vlakbij Goes is het winkelbestand van Kloetinge klein. De inwoners kunnen wel in het eigen dorp terecht bij een bakker en een groente- en fruithandel.

Ingang terrein V.V. KloetingeSport

Het dorp is bij voetballiefhebbers landelijk bekend door de V.V. Kloetinge die sinds 1997 onafgebroken speelde in de Eerste klasse of de Hoofdklasse van de KNVB. De vereniging houdt haar thuiswedstrijden op het Wesselopark. Klik hier voor geschiedenis van de vereniging. https://nl.wikipedia.org/wiki/VV_Kloetinge Het Wesselopark biedt ook onderdak aan Schutterij Ravenstein en het gilde Sint Sebastiaan. Bijzonderheden in de tekst over de ambachtsheerlijkheid onderaan in dit verhaal.

Hans Warren  foto Hans van Dijk / Anefo/Nationaal ArchiefBekende inwoners

Behalve Buys Ballot is Kloetinge als woonplaats verbonden met de volgende bekende Nederlanders:

Hans Warren (1921-2001)

Hans Warren woonde tot zijn dood in een huisje aan het Pykeswegje. Dat maakt intussen deel uit van de bebouwing van de Goese wijk Aria. De schrijver Johannes Adrianus Menne Warren (pseudoniemen Marc Dupont, Arcangelo en Engel Piccardt) was ook bedreven in de biologie en de fotogafie. Hij werd heel bekend door zijn Geheime dagboeken. Warren is met een vrouw gehuwd geweest, maar aan die relatie kwam een einde door zijn homoseksualiteit.

De auteur schreef vanaf 1951 literaire recensies voor de Provinciale Zeeuwse Courant en later ook voor de regionale kranten die samenwerkten binnen de GPD (Geassocieerde Pers Dienstenverband). Dat hield hij vol tot vlak voor zijn dood. Klik hier voor levensloop van de schrijver, 

Nelleke van der Krogt (1948)

Nelleke van der Krogt, presentatrice bij de AVRO en bij de AVROTROS is afkomstig uit Kloetinge. Zij was onder meer verbonden aan de televisieprogramma’s Opsporing Verzicht en Tussen Kunst en Kitsch.

Keetie van Oosten-Hage (1949)

Deze in Sint Maartensdijk geboren wielrenster verhuisde later naar Kloetinge. Zij werd wereldkampioen op de weg in 1968 en 1976 en behaalde daarnaast vele andere aansprekende successen. De jaarlijkse prijs voor de beste Nederlandse wielrenster draagt haar naam. Klik hier voor levensloop.

Logies en horeca

In Kloetinge zijn geen hotels, maar er kan wel worden overnacht bij de volgende adressen voor bed & breakfast:

Olmenstein

Deze gelegenheid is gevestigde in de monumentale hoeve aan de Abbekindersezandweg 21 (4482 PS Kloetinge - telefoon 06 46044905). Klik hier voor website: 

Kloetings Tuincafé

Deze b & b is gevestigd aan de achterzijde van het monumentale pad Marktveld 15 (4481 BH Kloetinge – telefoon 0113 214526). Klik hier voor website. 

Vanwege de ligging tegen Goes aan is naast het winkelbestand ook de horeca bescheiden. Wie per se in het dorp wil eten kan terecht bij:

Frituur d’n Hoek, Lewestraat 1 4481 BB Kloetinge. Telefoon 0113 230 805. Klik hier voor Facebookaccount: 

Huiskamerrestaurant Eten bij Fien. Dit is, zoals de naam al doet vermoeden gevestigd in een woonhuis. Op afspraak kunnen groepen er terecht voor high tea, diner en kookworkshops. Klik hier voor website.

Ambachtsheerlijkheid

Heerlijke rechten

Het ambt van ambachtsheer was in Nederland van grote betekenis. Ambachtsheren of –vrouwen fungeerden als burgemeesters van dorpen. Zij genoten over het algemeen meerdere privileges, oftewel ‘heerlijke rechten’. Die betroffen de lagere rechtspraak, jachtrechten en waren heel vaak ook van doorslaggevende invloed bij het beroepen van nieuwe predikanten voor de plaatselijke gemeente. Het aanbreken van de Franse Tijd in 1795 luidde het einde in van deze bevoegdheden. Koning Willem I opende in 1815 de mogelijkheid tot herstel van heerlijke rechten. De ambachtsheren mochten echter geen overheidsgezag meer uitoefenen.

Zeeuwse ambachtsheren

Nog altijd zijn er dorpen in Zeeland verbonden met ambachtsheren, zoals Nieuw- en Sint Joosland en Ritthem. Die van eerstgenoemd dorp reikt nog altijd de eerste beker uit na de ringrijderij op Pinksterdrie en int jaarlijks de pacht voor het gebruik van kleine percelen grond.

Schelto Patijn foto Marcel Antonisse/Nationaal ArchiefAdellijke
geslachten

De ambachtsheerlijkheid Kloetinge was van groot aanzien vanwege de boerderijen en landerijen die ertoe behoorden.

De heerlijkheid was onder meer bezit van leden uit de adellijke geslachten Van Borsselen, Van Brederode en de Graven van Rechteren.

Sinds 1843 is de heerlijkheid in het bezig van de familie Patijn, naar wie de thans in Goes gelegen Patijnweg is vernoemd.

Een bekende telg uit deze familie was de PvdA-politicus Schelto Patijn (13 augustus 1936 -15 juli 2007). Hij diende als lid van de Tweede Kamer en het Europees Parlement, als commissaris van de Koningin in Zuid-Holland en als burgemeester van Amsterdam.

 

 

Jeanne Jacqueline van Dijk van ’t Velde - Radermacher Schorer van Kloetinge foto Co CoppoolseAmbachtsvrouwe

Vooral door het optreden van mevrouw Jeanne Jacqueline van Dijk van ’t Velde - Radermacher Schorer van Kloetinge (19 maart 1932 – 12 mei 2018) bleef het begrip ambachtsheerlijkheid leven onder de bevolking. Zij kwam jaarlijks vanaf Koninginnedag, later Koningsdag, tot eind september vanuit haar appartement in Utrecht naar het dorp. Brassband Excelsior concerteerde dan in de tuin van het jachthuis. Daarvoor werden ook de kinderen van de basisschool uitgenodigd. De ambachtsvrouwe benoemde ook nieuwe leden van het handboogschuttersgilde Sint Sebastiaan. Na het overlijden of verhuizen van een lid dragen de hoofdman en de dekens drie namen voor, waaruit de ambachtsheer een keuze maakt. De leden zijn sinds mensenheugenis Kloetingse mannen die lid zijn van de kerk. Het gilde bestaat mogelijk al sinds de 15e eeuw. De schutters fungeerden als plaatselijke burgerwacht. Het Kloetingse gilde bestaat uit 24 leden en een bode.

Ambachtsvrouwe Jeanne Jacqueline van Dijk van ’t Velde - Radermacher Schorer van Kloetinge is volgens traditie naar haar laatste rustplaats begeleid door het gilde. De gildebroeders waren bij het afscheid volgens voorschrift gekleed in lange zwartlakense rouwmantels, zwarte schoenen en handschoenen en gleufhoeden in dezelfde kleur.

Vicariestichting

Bij het ambt van ambachtsheer behoort in Kloetinge het patronaat van Vicariestichting de Vijf capelrijen. Die fantastische titel behoeft wat uitleg. Een vicarie was vanaf de Middeleeuwen een fonds waaruit een geestelijke werd betaald die missen las voor het zielenheil van de stichter en diens familie. Bij een vicariestichting behoorde over het algemeen een afzonderlijk altaar. De inkomsten kwamen uit de opbrengsten van grond die tot de stichting behoorde.Eén van de uit 1460 daterende houten apostelbeelden in de kerk die de Beeldenstorm overleefde

In het geval van de ambachtsheerlijkheid Kloetinge ging het om vier grote en twee kleinere boerderijen en omliggende grond. Het is bijzonder dat deze hoeves uit de 17e eeuw alle nog bestaan. Klik hier voor meer informatie over de stichting en de ambachtsheerlijkheid Kloetinge.

Jaap van Dijk van ’t Velde, die zijn moeder opvolgde, kondigde na haar dood aan de gebruiken die zijn moeder in stand hield, zelf ook in ere te zullen houden. Tot de heerlijkheid behoren ook de visrechten rond het dorp, het jachtrecht en het recht van gestoelte. Dat laatste slaat op de eigen herenbank in de kerk.