headerbanner

Vlissingen is de stad van varen en vechten. Varen omdat de stad bloeitijden beleefde door de handel en later door de scheepsbouw. Vechten omdat de strategische gelegen stad diverse malen zeer zware schade opliep door aanvallen. Door beide factoren is van de 13e tot en met de 20e eeuw het aanzien van Vlissingen meerdere malen ingrijpend gewijzigd. Hieronder uitleg over de ontwikkeling van de stadskern aan de hand van kaarten. Eerst in vogelvlucht en daarna in detail aan de hand van haven- en spoorwerken.

A In vogelvlucht

Kaart A1 Oud Vlissingen

Vlissingen ontstaat in de 13e eeuw ten westen van het huidige stadscentrum. De oudst bekende vermelding van de kerk (uiterst links kaartje) is van 1235). Het dorp ligt aan de oevers van een kreek die uitmondt in de Westerschelde. De inwoners leven van de visserij en de zoutwinning. Oud-Vlissingen spoelt in de 14e eeuw grotendeels weg.
De loop van de kreek waarlangs de eerste kern ontstond is nog zichtbaar in de Slijkstraat en de Breewaterstraat. Het oude Vlissingen wordt vanaf het eind van de 13e eeuw een buitenwijk door de komst van havens en gebouwen in het huidige stadscentrum.


Kaart A2 Vlissingen in de late MiddeleeuwenBron: Rijksdienst voor het Cultureel ErfgoedBron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Pinksterzondag 22 mei 1485 trekken inwoners van Sluis moordend en plunderend door de dan nog open stad. Die aanval is de aanleiding tot het ommuren van Vlissingen. De stad blijft er zo bij liggen tot prins Maurits in 1609 opdracht geeft tot het vergroten van de vesting. De muur aan de oostzijde volgt de loop van de Walstraat, dan nog de grens van de bebouwing.

Links van de Sint Jacobskerk ligt de Koopmanshaven en rechts de Achterhaven. Ten noordoosten ligt de spuikom waarmee de havens worden doorgespoeld. Op de voorgrond is de Engelse Haven te zien die later de naam Vissershaven krijgt.

Kaart 3 Vesting 17e eeuw

Zo ziet Vlissingen er uit in 1753. De vesting heeft twee poorten aan de landzijde. Aan de westzijde ligt de Middelburgse Poort (letter A) die aansluit op het voetpad naar Middelburg. Rechts (B) ligt de Rammekenspoort, die aansluit op de rijweg naar Middelburg.

Kaart 4 Vesting Napoleon

Links verheft zich de Gevangenpoort, tijdens het maken van dit schilderij nog onderdeel van de Westpoort. In het midden het oude stadhuis en op de voorgrond het machtige KeizersbolwerkLinks verheft zich de Gevangenpoort, tijdens het maken van dit schilderij nog onderdeel van de Westpoort. In het midden het oude stadhuis en op de voorgrond het machtige KeizersbolwerkVlissingen is in de Franse Tijd (1795-1814) verder versterkt. Zo wordt in 1807-1813 het Keizersbolwerk uitgebreid met 13 kazematten. Ook de vestingwerken bij de Middelburgse en de Rammekenspoort ondergaan uitbreidingen. In het laatste kwart van de 19e eeuw worden bijna alle vestingwerken gesloopt, inclusief de stadspoorten. Ze zijn niet meer nodig omdat de vestingstatus in 1867 wordt opgeheven. Het ontmantelen van de vesting verloopt zonder protest. Men is opgelucht dat de stad nu kan uitbreiden buiten de grenzen van de vesting. De Gevangenpoort, het Keizersbolwerk en de Oostbeer aan de Commandoweg zijn de enige grote stenen restanten van de versterkingen.

Het in 1809 verwoeste stadhuisHet in 1809 verwoeste stadhuis

In 1809 nemen Engelse troepen de stad in met bombardementen. Bij deze beschieting wordt het uit 1584 daterende stadhuis op de Grote Markt geraakt waarna het uitbrandt. De 30 juli van dat jaar begonnen Engelse invasie van Walcheren is bedoeld als eerste stap tot het veroveren van Antwerpen.
Zover komt het niet omdat de militairen massaal sterven aan de Zeeuwse koorts. Daarbij gaat het waarschijnlijk om een combinatie van malaria, vlektyfus, buiktyfus en dysenterie. Zodoende trekken de Engelsen zich 9 december van hetzelfde jaar terug. Hun onderneming is dan ook nutteloos geworden omdat keizer Napoleon Antwerpen grondig heeft laten versterken.



B Haven en spoorwerken in detail

Kaart B1 Alle havens in en rond Vlissingen tot en met de 19e eeuw1 Koopmanshaven. 2. Achterhaven. 3. Spuikom/Molenwater. 4. Engelse of Vissershaven. 5. Pottenkaai. 6. Grachten 17e eeuw. 7. Nieuwe Haven. 8. Dokhaven. 9. Dokje van Perry.1 Koopmanshaven. 2. Achterhaven. 3. Spuikom/Molenwater. 4. Engelse of Vissershaven. 5. Pottenkaai. 6. Grachten 17e eeuw. 7. Nieuwe Haven. 8. Dokhaven. 9. Dokje van Perry.

Bellamypark aan gedempte KoopmanshavenBellamypark aan gedempte Koopmanshaven

1/2 Koopmanshaven en Achterhaven

De Koopmanshaven (1) en de Achterhaven (2) komen tot stand aan het eind van de 13e eeuw. De opdracht daartoe was afkomstig van de in 1296 vermoorde Graaf Floris V van Holland, die haarfijn doorheeft dat Vlissingen bijzonder strategisch is gelegen aan de monding van de Westerschelde. De bebouwing rondom die havens vormt het begin van middeleeuws Vlissingen.
De Koopmanshaven en de Achterhaven zijn gedempt in 1909. De ligging van de eerste is te vinden in het Bellamypark. De Achterhaven in de Spuistraat.

3 Spuikom/Molenwater

Restant getijmolen Sas van gentRestant getijmolen Sas van gent

Het getij heeft vrij spel in de havens die daardoor steeds dreigen dicht te slibben. De Spuikom biedt uitkomst. Zodra de vloed opkomt loopt deze vol water. Bij vloed gaat de sluisdeur dicht. Nadat de eb intreedt wordt deze geopend en loopt het water door de havens, die zo worden gespuid. Daarom heet de straat waar de Achterhaven lag Spuistraat. In de sluis was ook in een getijmolen. Zo’n inrichting werkt, de naam zegt het al, op het getij. Wanneer de sluisdeur openging trad het rad van de molen in werking. Zodoende kon er gratis koren worden gemalen. Getijdenenergie in de Middeleeuwen!

4 Engelse Haven, Vissershaven

Het gaat Vlissingen in de 15e eeuw voor de wind en daarom volgt in 1443 de aanleg van de Engelse haven. Dit nog bestaande water heet nu Vissershaven, omdat later vissers er hun thuishaven krijgen.

Nieuwe Kerk aan PottenkaaiNieuwe Kerk aan Pottenkaai5 Pottenkaai

In 1582 volgt de aanleg van de Pottenkaai in het verlengde van de Engelse of Vissershaven. Deze wordt gedempt in 1909 vanwege de klachten over de stank die vanuit het water opkomt. De bebouwing rond de Pottenkaai valt onder de sloperskamer, waaronder de Hervormde Nieuwe Kerk en Rooms Katholieke Sint Jacobuskerk.
Langs de plaats waar de haven lag ontstaan de huidige Wilhelminastraat en Hendrikstraat.

6 Vestinggrachten tweede omwalling

Op last van Prins Maurits wordt de stad vanaf 1609 versterkt. Zo ontstaat een vesting met 13 bastions. Aan de landzijde bieden grachten bescherming (zie 6), aan de andere kant de versterkingen aan de Westerschelde.

7/8 Nieuwe of Oosterhaven en Dokhaven

Rechts naast de jachtenwerf van Amels ligt het laatste restje van de Nieuwe HavenRechts naast de jachtenwerf van Amels ligt het laatste restje van de Nieuwe HavenPrins Maurits geeft ook opdracht tot het aanleggen van de Nieuwe Haven, die ook Oosterhaven wordt genoemd. Het karwei is klaar in 1614. Aan het eind van de 17e eeuw wordt de Nieuwe Haven uitgebreid. Dat betreft het uiteinde van de bestaande Dokhaven. De Nieuwe Haven is thans bijna verdwenen. Ter hoogte van de Koningsweg resteert een stukje bij de jachtenwerf van Amels.
De Nieuwe haven biedt in de Tachtigjarige Oorlog plaats aan 80 marineschepen die vanaf hier zo de Westerschelde op kunnen varen. Langs de haven ligt ’s Lands Scheeps Timmerwerf, de werf van de admiraliteit. Daar worden oorlogsschepen gebouwd, onderhouden en uitgerust. Het 

De Britse premier Clement Attlee bezoekt 10 maart 1945 de KMS. Op de achtergrond ligt de Willem Ruys, het beroemdste schip dat ooit bij de werf van de helling liep.De Britse premier Clement Attlee bezoekt 10 maart 1945 de KMS. Op de achtergrond ligt de Willem Ruys, het beroemdste schip dat ooit bij de werf van de helling liep.

sluiten van dit bedrijf in 1795 betekent een economische slag voor de stad.
Gelukkig daagt er in 1814 redding wanneer de Rijkswerf van Antwerpen naar Vlissingen verhuist in het gebied rond de voormalige Machinefabriek aan de huidige Jan Weugkade. Hier worden linieschepen en fregatten gebouwd tot aan de opheffing in 1869. In 1875 krijgt Arie Smit uit Slikkerveer toestemming om een werf te openen op het terrein van de voormalige Rijkswerf. Dat is de geboorte van de Koninklijke Maatschappij de Schelde (KMS), dat in 1991 de naam Koninklijke Schelde Groep (KSG) krijgt. De werf groeit uit tot de grootste economische drager van de stad.Van de 400 vaartuigen die hier van stapel lopen is de Willem Ruys het beroemdste. Tijdens de aanbouw breekt de Tweede Wereldoorlog uit. Het schip op de helling bepaalt tot aan de bevrijding in 1944 het aanzien 

Ansicht van de  werf met zicht op wat nu de Jan Weugkade is. Ansicht van de werf met zicht op wat nu de Jan Weugkade is.

van de stad. Het vaartuig trekt  internationale aandacht als hetop 7 oktober 1985 wordt gekaapt door Palestijnse terroristen. De Willem Ruys draagt dan de naam Achille Lauro. Het einde komt op 2 november 1994, wanneer het schip zinkt voor de Somalische kust door een twee dagen eerder uitgebroken brand.
Damen Schelde Naval Shipbuilding (DSNS) neemt in 2000 het bedrijf over. De sectoren scheepsreparatie en marinebouw zijn thans gevestigd in Vlissingen-Oost. De jachtbouw is geconcentreerd aan de Binnenhaven (Koningsweg). Het Scheldeterrein wordt grotendeels ingericht voor woningbouw.

9 Dokje van Perry

Vermoedelijk in 1697 wordt de aanleg voltooid van het Dokje van Perry. Dit is het oudste bewaard gebleven droogdok van Nederland en een van de oudste van West-Europa. Het gaat om een ontwerp van de Engelsman John Perry. De KMS neemt in 1939 een nieuw 150 meter lang dok in gebruik. Daarna draagt dat van Perry de naam ‘het kleine droogdok’.
In 1964 krijgt het Dokje van Perry het stempel Rijksmonument. Toch wordt het in 1974 onder de grond gewerkt voor de bouw van een loods voor de KMS. In 2010 volgt eerherstel wanneer dat gebouw tegen de grond gaat en het Dokje wordt ontgraven.

Kaart B2. Kanaal, nieuwe havens en spoorlijn

©Google Maps©Google Maps

BinnenhavenBinnenhavenDe afdamming van het Sloe leidt tot de aanleg van Het Kanaal door Walcheren, dat in 1873 wordt geopend. De komst van het Kanaal gaat gepaard met de aanleg van de Binnenhavens (2), sluiswerken (3) en de Buitenhaven (4). In hetzelfde jaar wordt spoorwegstation Vlissingen Stad geopend bij de keersluis in het kanaal. Na de sluiting daarvan in 18 juli 1894 resteert alleen Vlissingen Haven. 

Laatste restant station Vlissingen StadLaatste restant station Vlissingen Stad

Station Vlissingen Stad valt in 1946 onder de slopershamer nadat het in 1944 zware schade oploopt bij de bevrijding Vlissingen. Het enige restant van het bijbehorende spoorwegemplacement is een stukje van het waterreservoir voor stoomlocomotieven.

In 1892 maakt het eerste stationsgebouw Vlissingen Haven plaats voor een groter gebouw in de stijl van de Neorenaissance. Dat wordt vernield door de oorlogshandelingen in 1944. Het maakt in 1950 plaats voor het huidige gebouw.

Op deze kaart verder de Dokhaven (5), het heropende Dokje van Perry (6), het laatste restant van de Nieuwe Haven en de Vissershaven, die tegenwoordig in gebruik is voor de recreatievaart.

B3 Vlissingen 1960bron: AlgemeenDagblad bron: AlgemeenDagblad

Op deze foto uit 1960 is de KMS nog prominent aanwezig in de stad (3). Het Dokje van Perry (4) is nog niet onder de grond gewerkt. Van de Nieuw Haven rest nog een stukje (5). 1 = Kanaal door Walcheren en 2 = Binnenhaven.

Kaart B3 Vlissingen-Oost

©Google Maps©Google Maps

Sinds 1964 concentreren de meeste activiteiten van de Damen Schelde Naval Shipbuilding (DSNS), voorheen de KMS, zich in Vlissingen-Oost. Dit haven- en industriegebied ontstaat nadat in de jaren 1961-1964 het Zuid-Sloe wordt ingedijkt. In het Vlissingse deel van dit gebied liggen ruim 75 bedrijven, die goed zijn voor duizenden arbeidsplaatsen.

Kaart B4 Veerdiensten©Google Maps©Google Maps

Aan de Buitenhaven (1) is het vanaf 1866 een komen en gaan van veerboten der Provinciale Stoombootdiensten in Zeeland (PSD). De dienst Vlissingen-Breskens wordt 15 maart 2003 opgeheven wegens de opening van de Westerscheldetunnel. Sindsdien zijn Vlissingen en Breskens verbonden met een fiets- en voetveer van Westerschelde Ferry BV (2). De Provincie Zeeland is daarvan eigenaar/exploitant.

De Buitenhaven is vanaf 1875 ook de thuisbasis van de in 1939 opgeheven veerdienst Vlissingen-Sheerness van de Stoomvaart Maatschappij Zeeland. Deze verbinding keert in 1974 terug door de komst van de Duitse rederij Olau Line. Een staking tegen het inzetten van goedkopere bemanningen leidt er toe dat de aandeelhouders in 1994 de stekker trekken uit de dienst. Na het verdwijnen van de grote veerboten dient de Buitenhaven nu en dan nog wel als aanlegplaats voor cruiseschepen.

De redactie van Staatspareltjes beveelt mensen die nog meer willen weten over de watergeschiedenis van Vlissingen de volgende bronnen aan:
* J. J. B. Kuipers: Maritieme Geschiedenis van Zeeland, Uitgeverij Den Boer De Ruiter 2002
* Christ Peters: Grepen uit Vlissings Verleden, Uitgeverij Van Geyt Hulst 1992
* Ronald Stenvert, Saskia van Ginkel-Meester, Elisabeth Stades-Visscher en Chris Kolman m.m.v. Peter van Cruyningen: Monumenten van Zeeland, Waanders Zwolle 2003
* Ad Tramper: Slopen of niet, Den Boer de Ruiter Vlissingen 2005
* J. Claeys, N. L. Jaspers en S. Oskamp (red) Rapport: Vier eeuwen leven en sterven aan de Dokkershaven in Vlissingen, 2010. Klik hier voor meer informatie. 
* Wouter van Belle: De haven van Vlissingen in de 17e en 18e eeuw: studie van een droogdok. Doctoraalscriptie Universiteit Gent 2008. Klik hier voor meer informatie. 

Ook op deze website: Zonnig Vlissingen in 20 hoogtepunten
Model van de Olau Hollandia, welke samen met de Olau Brittannia de dienst onderhield op SheernessModel van de Olau Hollandia, welke samen met de Olau Brittannia de dienst onderhield op Sheerness