headerbanner

1. Mortier was hier, het kasteel dat ooit lang aan de noordelijke rand van Arnestein. 2. Ligging van de wijk Mortiere 1. Mortier was hier, het kasteel dat ooit lang aan de noordelijke rand van Arnestein. 2. Ligging van de wijk Mortiere Floris V.  Afb.  Jacques Kuyper, naar Jacobus Buys (1771 - 1808) Col. RijksmuseumFloris V. Afb. Jacques Kuyper, naar Jacobus Buys (1771 - 1808) Col. RijksmuseumFloris de Vijfde verbindt de wijk Mortiere met het bedrijven- en industrieterrein Arnestein. De graaf van Holland en Zeeland laat aan het eind van de 13 eeuw aan de Arne kasteel Ter Mortier bouwen, waarnaar de wijk is genoemd. De naam duidt op een met kruit aangestuurd wapen waarmee steden werden belegerd. Uitgerekend dat explosieve mengsel is vanaf het begin van de 17e eeuw geproduceerd op de kruitmolens in de Mortiere en in Arnestein.

Het slot van Floris weerstaat in 1290 een aanval van Vlamingen, die op dat moment Middelburg belegeren. Heren van Arnemuiden resideren hier tot 1438. In dat jaar stelt Gilles van Arnemuiden het ter beschikking aan de reguliere kanunniken van Sint Augustinus. Deze Augustijnen richten het vervolgens in tot klooster. Omdat het gebouw ten prooi dreigt te vallen aan overstromingen willen ze er ook weer snel vertrekken.

Graaf Philips van Bourgondië geeft hen in 1440 toestemming om het kasteel af te breken en op een veiligere plek opnieuw op te bouwen. Daar komt het echter niet van. Uiteindelijk verhuizen de Augustijnen naar Vrouwenpolder. Het is onbekend wanneer Ter Mortier is verdwenen. De plaats van het kasteel is wel bekend. Het gaat om een stuk land aan de Waldammeweg, tegen de Arnedijk aan. Op oude kaarten staat vermeld: ‘Mortier was hier’.

 

Mortier was hier aan de WaldammewegMortier was hier aan de Waldammeweg

Romeinen en zout

Darink delven in Zeeland. Corneilis Pronk 1745. Collectie RijksmuseumDarink delven in Zeeland. Corneilis Pronk 1745. Collectie RijksmuseumDe geschiedenis van de wijk Mortiere en omgeving gaat overigens terug tot de Oudheid. Zo zijn er sporen gevonden van bewoning door de Romeinen. Zij deden hier aan moernering. Dat houdt in dat ze veen verbrandden en daaruit zo zout wonnen. Zouthoudend veen werd ook ‘darink’ genoemd. Daarom sprak men ook van darink delven. De naam van de Moeringweg, ten zuiden bij woonboulevard De Mortiere herinnert aan de zoutwinning. Dat geldt ook voor de Derringmoerweg in Arnemuiden.

Ketenrij Arnemuiden. Carel Frederik Bendorp naar Jan Bulthuis (1786 1792). Collectie RijksmuseumKetenrij Arnemuiden. Carel Frederik Bendorp naar Jan Bulthuis (1786 1792). Collectie RijksmuseumDe zoutwinning neemt in Zeeland eeuwenlang economisch een grote plaats in. Het zout is nodig voor de voedselbereiding, maar vooral ook voor de haringvisserij. Door de moernering daalt het grondpeil en stijgt het waterpeil. Daarom verbiedt keizer Karel V de moernering in Zeeland in 1515. Maar er komt al snel iets nieuws voor in de plaats. Met schepen wordt baaizand uit Zuid-Europa aangevoerd. Dat wordt vervolgens geraffineerd in zoutketen.

Meer dan 450 zoutketen zijn er op het hoogtepunt in de Nederlanden nodig om al dat zout te raffineren. Ongeveer de helft ervan staat in Zeeland. In Arnemuiden zijn er, voor de ramp van 1802 (waarover straks meer) minstens 31 keten in bedrijf. Aan de Keetdijk staat er op een gegeven moment een hele rij, een ketenrij dus. Daaruit ontstaat op een gegeven moment de achternaam Van de Ketterij. Die heeft dus niets van doen met theologische of kerkelijke dwalingen.

Kruitmolens

Vanaf het begin van de 15e eeuw wordt er kruit gefabriceerd in Middelburg. Deze is aanvankelijk geconcentreerd in het centrum van de stad. In 1488 verbrandt een toren van de Noorddampoort in de stad. Oorzaak is waarschijnlijk een explosie van buskruit. Dat wordt in de stadspoort gestampt met stampers die in beweging worden gebracht met een tredmolen.

Een steen van De Eendracht op het golfterrein langs de Duke Ellingtonweg herinnert aan de kruitmolen.Een steen van De Eendracht op het golfterrein langs de Duke Ellingtonweg herinnert aan de kruitmolen.De risico’s die de buskruitproductie opleveren, leiden ertoe dat deze van lieverlee steeds meer uit de steden verdwijnt. Vanaf de 18e eeuw wordt op drie plekken ten zuiden van de stad Middelburg kruit geproduceerd. Dat gebeurt in die tijd met rosmolens. Paarden brengen verticale molenstenen in werking waarmee het kruit wordt gemalen.
Ter hoogte van de begfraafplaats in de huidige wijk Dauwendaele staat Goudend. Deze kruitmolen wordt ook de Gouden Draak genoemd.

In de Mortiere werkt De Aan de Eendracht herinnert de gelijknamige weg in de Mortiere. 
De molen wordt in Zoutketen Arnemuiden gaan in vlammen op. De houtzaagmolens bij Nieuwland worden niet getroffen (zie links). Colelctie RijksmuseumZoutketen Arnemuiden gaan in vlammen op. De houtzaagmolens bij Nieuwland worden niet getroffen (zie links). Colelctie Rijksmuseum1702 gebouwd op een perceel ten noorden van de huidige Duke Ellingtonstraat, vlakbij de Mannezeesche Watergang. De Eendracht blijft in werking tot in de 19e eeuw. Klik hier voor informatie over de opgravingen op de locatie van De Eendracht die zijn verricht voordat er woningen werden gebouwd. Klik hier voor specifieke informatie over molen De Eendracht. Klik hier voor de geschiedenis van de Eendrachtsweg, waarvan de naam terugvoert op de kruitmolen. 

De Grenadier wordt in 1710 gebouwd op een perceel tussen de huidige Elektraweg en Voltaweg. Om precies te zijn, het gaat om een locatie vlak achter het rioolgemaal.Steen van molen De Grenadier bij de MilieustraatSteen van molen De Grenadier bij de Milieustraat Deze molen ontploft in de nacht van 6 op 7 juli 1802. De explosie is zo hevig dat acht zoutketen in Arnemuiden afbranden. Die staan slechts op 1,5 kilometer afstand. Een van de grote molenstenen van de Grenadier is in de vorm van een herinneringsmonument opgehangen naast de ingang van de Dienst Stadsbeheer aan de Waldammeweg.

Wie meer wil weten over de kruitmolens kan uitstekend terecht in het in 1985 verschenen boek Molens in Middelburg van Egbert van Wijk.

In de kruitmolens werd gemalen met rechtopstaande stenen, die door paarden werden aangedreven. Het waren dus om rosmolens. Dat er veel in Middelburg stonden kwam door de aanwezigheid van de Admiraliteit (marine) en Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) en de West-Indische Compagnie (WIC). Ook voor de kanons op de schepen van laatstgenoemde organisaties was kruit nodig.

 

Huis Arnestein

Huis Arnestein, geschilderd door Jan van Goyen. Collectie Rijksmuseum Huis Arnestein, geschilderd door Jan van Goyen. Collectie Rijksmuseum Het industrie- en bedrijventerrein Arnestein is genoemd naar de vermoedelijk uit het begin van 17e eeuw daterende gelijknamige buitenplaats. Het huis was voorzien van een toren en een gracht. De beroemde schilder Jan van Goyen maakte er in 1646 een mooi olieverfdoek van. Arnestein was oorspronkelijk een tolhuis langs de Arne, dat tot landhuis werd omgebouwd. Diverse leden van de invloedrijke adellijke familie Schorer bewoonden Arnestein. Abraham Caland (Westkapelle 22 maart 1789 – Middelburg 11 april 1869) was de laatste. De waterstaatkundige (vader van Pieter Caland die de Nieuwe Waterweg liet aanleggen) was gehuwd met Anna Elisabeth Schorer. Het huis is in 1870 gesloopt. Op dezelfde locatie verrees toen boerderij Arnestein, die in 1967 ten offer viel voor de aanleg van het industrie- en bedrijventerrein. Het landgoed lag op de grens van Arnestein I en II ter hoogte van de Nieuwe Kleverskerkseweg.

Beschrijving Arnestein

Hieronder de beschrijvingen van het 132 hectare grote industrie- en bedrijventerrein, dat uit twee delen bestaat.

Arnestein 1 ©Google MapsArnestein 1 ©Google MapsMachinefabriek Herder Machinefabriek Herder Arnestein 1 ligt aan de N57 en is via die autoweg ook verbonden met de A58. De grootste bedrijven zijn hier Eastman Chemical, Lumileds Netherlands (LEDs verlichting), Scheldebouw (aluminium frames), BV Transport- en Containerbedrijf Wielemaker. Andere bekende spelers: Jan Volmer Transport B.V., Poppe Transport, Herder (geavanceerde machines), Happy Bakers, Tafel Thuis - Dé Zeeuwse Keuken (catering), Agilent Technologies (o.a. medische instrumenten – voorheen Chrompack) dat befaamd was door de sabbatical years voor het personeel, Raab Karcher (keukenwinkel, voorheen Louwerse & De Priester), Baderie Middelburg (2xJ),Kleurgebruik helpt voor een goede uitstraling van een bedrijfKleurgebruik helpt voor een goede uitstraling van een bedrijf Labrujère Staalbouw BV, Bouwbedrijf De Delta, Gelok (loodgieterij en verwarming), De Nood (buitenverlichting), Thermosan Engineering (buisleidingen), Caljouw Rademaker Verhuizingen en Westrate (verpakkingen). Tenslotte is ook de Milieustraat van de gemeente Middelburg hier gevestigd en niet te vergeten Karting Zeeland. Opvallend in Arnestein is het grote aantal auto-gerelateerde ondernemingen.

Het vanaf 1967 ontwikkelde gebied begon aan het eind van de 20e eeuw te verrommelen, alhoewel er ook fraaie hoeken zijn, voor zo ver je daar in zo’n omgeving van kunt spreken. Vanaf 2018 zijn bij overheidscontroles in het gebied veel overtredingen geconstateerd. Dat betrof vooral milieudelicten, maar ook de aanwezigheid van materialen voor het produceren van synthetische drugs. De acties zijn gericht op het zo veel mogelijk uitsluiten van ondermijnende criminaliteit, zo meldden de autoriteiten.

Aan de tijd toen Arnestein I nog agrarisch gebied was herinneren namen als Arnesteinweg, Grenadierweg en Waldammeweg. De meeste andere houden verband met elektriciteit: Ampèreweg, Anodeweg, Diodeweg, Elektraweg, Hertzweg, Ohmweg en Voltaweg.

Arnestein 2 (door rode lijn omgeven). ©GoogleMapsArnestein 2 (door rode lijn omgeven). ©GoogleMapsM5 ligfietsenM5 ligfietsenArnestein 2 ligt aan het Arnekanaal en het Kanaal door Walcheren en wordt verder begrensd door de Kleverskerkseweg en de Nieuwe Kleverskerkseweg. Hier is Herstaco gevestigd, een van de grootste buizenleveranciers van Europa. Andere grote spelers zijn Constructiebedrijf Hillebrand, Zand- en Grinthandel Van Ouwerkerk en Bus-Partners Middelburg. De laatste onderneming prijst zich aan als ‘Dé specialist in de Openbaar Vervoersector voor reparatie- & onderhoud, outsourcing en wagenparkbeheer.’ Dutch Cleaning Mill aan het Kanaal is een zaadschoningsbedrijf. Dat maakt gebruik van de oorspronkelijk uit 1889 daterende silo die vroeger werd gebruikt door de meelfabriek van de firma Kakebeeke. Opvallende ondernemingen zijn architectenbureau Rothuizen en M5 (ligfietsenwinkel). Tenslotte mag niet voorbij worden gegaan aan zeevishandel Van de Gruiter, die inkoopt op afslagen in Nederland, België en Denemarken.Dutch Cleaning MillDutch Cleaning Mill

Mortiere

In 2005 zijn de eerste woningen opgeleverd in de wijk Mortiere. Deze valt uiteen in drie delen. Verreweg de meeste straatnamen in de wijk zijn genoemd naar jazz- en popartiesten. Het gemeentelijk beleid staat geen basisscholen en levensmiddelenwinkels toe in de wijk, hetgeen als een gemis wordt ervaren. Dat geldt zowel voor de ruimtelijke alsook de sociaal-culturele beleving van Mortiere.

Mortiere 1 ©Google MapsMortiere 1 ©Google MapsDierenkliniek De Ark (rechts) aan het begin van de BluesrouteDierenkliniek De Ark (rechts) aan het begin van de BluesrouteMortiere 1 wordt begrensd door de Mortiereboulevard, Schroeweg, Torenweg, Schietbaan en de Mannezeese Watergang. Het westelijke deel (Fagotweg en Klarinetweg) bestaat vooral uit kleinere bedrijven. Bij de ingang van de wijk vanaf de Torenweg is aan de Bluesroute Dierenkliniek de Ark gevestigd.

Het noordoostelijke deel wordt gebruikt door Uitvaartverzorger H. Jobse en de Penitentiarie Inrichting Middelburg (Torentijd). De laatste bestaat uit een huis van Bewaring, een gevangenis en een Politiecellencomplex.

Aan de Torenweg is Scalda gevestigd. Deze scholengemeenschap biedt naast mavo, havo en vwo ook opleidingen voor middelbaar beroepsonderwijs en volwasseneneducatie. Scalda ligt aan de rand van het middengebied van Mortiere 1, dat verder geheel bestaat uit woonstraten. De boerderij aan de Eendrachtsweg is het enige gebouw dat nog resteert uit de tijd toen de Mortiere vrijwel geheel voor agrarische doeleinden werd gebruikt.Boerderij aan de EendrachtswegBoerderij aan de Eendrachtsweg

Mortiere 2 bestaat uit de woonboulevard met 25 winkels en het zonnepark dat de gehele zuidelijke helft beslaat. De woonboulevard is een trekpleister voor mensen tot in de wijde omgeving.

Mortiere 2. ©Google MapsMortiere 2. ©Google Maps

ZEP VrijetijdsparkZEP VrijetijdsparkMortiere 3 wordt aan de zuidoostelijke en noordoostelijke kant geheel omsloten door Golfbaan de Zeeuwsche. Vlakbij de ingang staat een grote vestiging van Hotel Van der Valk. In het zuidwestelijk part van Mortiere 3 ligt het Vrijetijdspark Zep Middelburg. Klik hier voor website. Dat huisvest restaurants, sportscholen, een vestiging van de scholengemeenschap Scalda (met onder meer de opleidingen leisure en hospitality) en publieksattracties Prison Land (met 20 cellen waaruit je moet zien te ontsnappen) en midgetgolfbaan GlowGolf. Klik hier voor website Prison Land. Tot ZEP behoort ook Hotel Van der ValkHotel Van der ValkMiniMundi. Dat bestaat uit Miniatuur Walcheren (openluchtmaquette van het voormalige eiland, die voorgeen was gevestigd aan het Molenwater in de binnenstad), een pretpark en een indoorspeeltuin. Klik hier voor website. Het middengebied van Mortiere 3 is ingericht met woonstraten. De Bluesroute en de Jazzroute fungeren als doorgaande verbindingen. In het midden van de wijk ligt het Ella Fitzgeraldpark met speeltuinvoorzieningen en vijverpartijen.

 

 

Heerlijkheden Hayman en Mortier

Arnestein en Mortiere behoorden grotendeels tot de ambachtsheerlijkheid De Hayman en voor een kleiner deel tot die van Mortier. Zulke gebieden stonden onder het bestuur van een ambachtsheer die er ook recht mocht spreken.Rioolgemaal aan de Elektraweg in Arnestein 1. Hierachter lag kruitmolen De GrenadierRioolgemaal aan de Elektraweg in Arnestein 1. Hierachter lag kruitmolen De GrenadierDuiker van de Mannezeese watergang onder N57, gezien vanaf de Elektraweg. Aan de andere kant ligt Mortiere 3 Duiker van de Mannezeese watergang onder N57, gezien vanaf de Elektraweg. Aan de andere kant ligt Mortiere 3 Bouwgroep PetersBouwgroep PetersBaderie Baderie Sikkens aan de HerculeswegSikkens aan de HerculeswegScheldebouwScheldebouwProfile op Arnestein  1Profile op Arnestein 1De NoodDe Nood
Hoeve aan de Waldammeweg achter de dijk aan het ArnezijkaalHoeve aan de Waldammeweg achter de dijk aan het ArnezijkaalGroen op Arnestein 1Groen op Arnestein 1Monument voor molen  De Grenadier bij de ingang van de MilieustraatMonument voor molen De Grenadier bij de ingang van de MilieustraatKantoor van de firma WielemakerKantoor van de firma WielemakerMooi bedrijfspand in Mortiere 1Mooi bedrijfspand in Mortiere 1Nog een mooie: Westrate Verpakkingen en kantoorartikelen aan de HervuleswegNog een mooie: Westrate Verpakkingen en kantoorartikelen aan de HervuleswegMaaltijdverzorging voor veel instellingenMaaltijdverzorging voor veel instellingen

Voormalige haven aan de Kleverskerkseweg in Arnestein 2. Op de achtergrond de panden van architectenbureau RothuizenVoormalige haven aan de Kleverskerkseweg in Arnestein 2. Op de achtergrond de panden van architectenbureau Rothuizen De Voedselbank Walcheren aan de Kleverskerkseweg op Arnestein 2De Voedselbank Walcheren aan de Kleverskerkseweg op Arnestein 2Bus en buis op Arnestein 2Bus en buis op Arnestein 2Kantoor van Van Ouwerkerk aan de ArnesteinkadeKantoor van Van Ouwerkerk aan de ArnesteinkadeArnesteinkade met CZAV en aan- en afvoersysteem scheepvaartArnesteinkade met CZAV en aan- en afvoersysteem scheepvaartSpoorbrug over Arnekanaal met opnieuw zicht op HerculesSpoorbrug over Arnekanaal met opnieuw zicht op HerculesVrolijke graffiti bij de spoorbrug Vrolijke graffiti bij de spoorbrug Groothandel in zeevis Van de GruiterGroothandel in zeevis Van de GruiterBuspartnersBuspartnersHarrie Verkaik sportprijzenHarrie Verkaik sportprijzenZo komt je  lopend of fietsend de Mortiere binnen vanuit Nieuwland door de tunnel onder de N57Zo komt je lopend of fietsend de Mortiere binnen vanuit Nieuwland door de tunnel onder de N57Molen Buiten Verwachting in Nieuwland, gezien vanaf de Duke Ellintonweg Molen Buiten Verwachting in Nieuwland, gezien vanaf de Duke Ellintonweg Gezicht op Robert Johnsonstraat aan de Mannezeese WatergangGezicht op Robert Johnsonstraat aan de Mannezeese WatergangZuidwestzijde van de Robert Johnsonstraat Zuidwestzijde van de Robert Johnsonstraat Ingang ZEPIngang ZEPZEP is een kleurrijk vrijetijdsparkZEP is een kleurrijk vrijetijdsparkTankstatio en bakkerij aan de Althoornweg Tankstatio en bakkerij aan de Althoornweg Noordoostwand Mortierebouelevard, 's avonds gefotografeerd.Noordoostwand Mortierebouelevard, 's avonds gefotografeerd.Zuidwestzijde Mortiereboulevard Zuidwestzijde Mortiereboulevard Zuidoostkant MortiereboulevardZuidoostkant MortiereboulevardZonneparkZonneparkScalda, gezien vanaf de TorenwegScalda, gezien vanaf de TorenwegJohn Lennon kreeg een plein in Mortiere 1John Lennon kreeg een plein in Mortiere 1Bluesroute in Mortiere 3Bluesroute in Mortiere 3Plantsoen BluesroutePlantsoen BluesrouteNogmaals de BluesrouteNogmaals de BluesrouteJazzrouteJazzrouteJazzrouteJazzrouteElla Fitzgeraldpark met op de achtergrond de Louis ArmstrongstraatElla Fitzgeraldpark met op de achtergrond de Louis ArmstrongstraatElla FitzgeraldparkElla FitzgeraldparkHeel veel natuur verdween. Zo was de Eendrachtsweg, waarvan alleen het tracé grotendeels bewaard bleef aan beide zijden beboomd. Tussen de bomen wemelde het 's nachts van de vleermuizen die er hun kostje opscharrelden. Het rook er in het voorjaar zwaar door de meidoorn en het fluitekruid. Gelukkig is er nog steeds natuur,. Dat bewijst dit en het volgende plaatje. Genomen  in de bermen van het Ella FitzgeraldparkHeel veel natuur verdween. Zo was de Eendrachtsweg, waarvan alleen het tracé grotendeels bewaard bleef aan beide zijden beboomd. Tussen de bomen wemelde het 's nachts van de vleermuizen die er hun kostje opscharrelden. Het rook er in het voorjaar zwaar door de meidoorn en het fluitekruid. Gelukkig is er nog steeds natuur,. Dat bewijst dit en het volgende plaatje. Genomen in de bermen van het Ella FitzgeraldparkGezicht op Mortiere  3. Datum: 20 oktober 2010Gezicht op Mortiere 3. Datum: 20 oktober 2010