Van links naar rechts Ter Hooge, Breewijk en 't Zand ©Google MapsVan links naar rechts Ter Hooge, Breewijk en 't Zand ©Google MapsKasteellandgoed Ter Hooge en de Middelburgse wijken ’t Zand en de Breewijk hebben gemeen dat ze deel uitmaakten van de gemeente Koudekerke. De Duitse bezetters maakten daar per 20 augustus 1941 een eind aan en voegden dit gebied toe aan de gemeente Middelburg.

Oude Koudekerkseweg op 't ZandOude Koudekerkseweg op 't ZandDe oude kern van ’t Zand bestaat uit de bebouwing aan de Oude Koudekerkseweg, de Breeweg en de daartussen gelegen Vogelstraat en Kerksteeg. Dat dit gebied behoorde tot Koudekerke is logisch in het licht van de geschiedenis. Sinds de Middeleeuwen was het algemeen dat het grondgebied van steden ophield aan de randen van de omgrachting. Dat was in Middelburg niet anders. Het betekende dat de grens van de gemeente Koudekerke zich uitstrekte tot aan de Langevielesingel en de Oude Vlissingseweg in Middelburg. Ook de locaties van de Stromenwijk en Ritthemburg behoorden dus tot Koudekerke.

Paadje tussen Adelaarstraat en KerksteegPaadje tussen Adelaarstraat en KerksteegDe oorspronkelijke kern van ’t Zand ademt vooral in en rond de Vogelstraat en de Kerksteeg een typisch authentieke sfeer. In het in 1851 verschenen 14e deel van zijn Aardrijkskundige Woordenboek der Nederlanden omschrijft A. J. van der Aa ’t Zand als een gehucht dat 15 huizen telt en een bevolking heeft van ruim 60 personen. ,,Het grenst onmiddellijk aan de stad Middelburg en maakt daarvan eene voorstad uit.” De oudste woningen aan de Koudekerkseweg dateren uit het eerste kwart van de 19e eeuw en stonden er dus al toen het boek van Van der Aa uitkwam. De bebouwing aan de Vogelstraat en de Kerksteeg is deels uit het begin van de 20e Liefde voor de stad, uitgebeeld aan de BreewegLiefde voor de stad, uitgebeeld aan de Breewegeeuw. Aan de Breeweg dateren de oudste woningen uit het einde van de 19e eeuw. Middelburg probeert voor de Tweede Wereldoorlog enkele malen vergeefs om ’t Zand in te lijven. Dat dit in 1941 uiteindelijk toch lukt was naar alle waarschijnlijkheid één van de weinige daden van de bezetters waarvoor de op 17 mei 1940 door oorlogshandelingen in brand geraakte stad hen dankbaar was. Klik hier voor meer over de schermutselingen tussen de gemeenten Koudekerke en Middelburg over het gehucht. 

Kort na de annexatie van ’t Zand begint de gemeente Middelburg in 1941 aan de bouw van arbeiderswoningen aan de Langevieleweg, de Oude Koudekerkseweg met links woningen die stammen uit de Tweede WereldoorlogOude Koudekerkseweg met links woningen die stammen uit de Tweede WereldoorlogPoelendaeleweg, de Burgerweidestraat. de Baarsjesstraat en de Oude Koudekerkseweg. Deze zijn in 1943 voltooid. Al voor de oorlog had Middelburg in ’t Zand de benodigde gronden aangekocht. Wanneer in 1944 de geallieerden op diverse plaatsen de zeewering bombarderen en Walcheren langzaam overstroomt, komen de nieuwe woningen, net als de rest van ’t Zand onder water te staan. Dat geldt ook voor de oudste huizen aan deLange Jan en Malle Betje, vanuit het Zanddorp gezienLange Jan en Malle Betje, vanuit het Zanddorp gezien Koninginnelaan, die stammen uit de jaren dertig. Deze straat maakt deel uit van het stadsdeel dat als Breewijk wordt aangeduid. Wanneer na het einde van de Tweede Wereldoorlog de schaarste aan bouwmateriaal afneemt, wordt het hele gebied tussen de Poelendaeleweg volgebouwd. Vanaf 1948 verrijzen er noodwoningen in het Zanddorp. Dat is hard nodig om de schaarste aan huisvesting te bestrijden. In de binnenstad zijn alleen al 600 woningen verwoest door de brand van mei 1940. De noodwoningen worden in 1961 gesloopt, waarna er permanente huizen komen. Klik hier voor aanvullende informatie over bewoners van de tijdelijke behuizingen.De woningen Koudekerkseweg na een verfrissende regenbui in het voorjaarKoudekerkseweg na een verfrissende regenbui in het voorjaaraan de Adelaarstraat en de Nachtegaalstraat volgen vanaf 1959. Intussen is een deel daarvan in 2016 vervangen door nieuwbouw.

Heel veel woningen in de Breewijk komen tot stand in de jaren zestig van de 20e eeuw. Enkele straten en geboortejaren: flatwoningen Smytegelstraat en Adriaen Lauwereyszstraat (1965), Voorborch 1965 en Haymanstraat en Wellinkwervestraat (1967). Tot in de 21e eeuw volgen plukjes nieuwbouw. Bovendien worden in diverse straten woningen gerenoveerd of zelfs geheel afgebroken om plaats te maken voor nieuwe.Hoek De Ruyterstraat en Oude KoudekerksewegHoek De Ruyterstraat en Oude Koudekerkseweg

Beeldbepalende gebouwen

’t Zand Verenigingsgebouw Kerksteeg

Kerksteeg met links de voormalige 't Pand, vroeger kerk en later verenigingsgebouwKerksteeg met links de voormalige 't Pand, vroeger kerk en later verenigingsgebouw

 

Omdat ’t Zand onder Koudekerke valt voelt de Nederlandse Hervormde gemeente van dat dorp zich moreel verantwoordelijk voor het geestelijk welzijn van de inwoners van het gehucht. En zo komt er op initiatief van dominee Lodewijk Hijmans in de Kerksteeg een evangelisatiegebouw. Dat wordt op donderdag 19 mei 1898 (Hemelvaartsdag) in gebruik genomen. Een ingemetselde steen met de tekst ‘de Meester is daar en Hij roept u’ getuigt nog altijd van de oorspronkelijke functie van het gebouw.

Vanaf 1915 is het gebruikt als berging voor de brandspuit van ’t Zand en voor diverse andere doeleinden. Zo is het in het laatste kwart van de 20e eeuw de thuisbasis van de vrouwenbeweging. Die geeft het gebouw de naam ’t Pand en viert er jaarlijks op 8 mei Internationale Vrouwendag. Daarna krijgt het opnieuw een spirituele functie door de vestiging van ‘’t Pand Centrum voor Filosofie, Yoga en Meditatie’. Klik hier voor meer informatie. 

Kerkgebouw Vogelstraat

Voormalige Nederlandse Hervormde Kerk van 't Zand aan de VogelstraatVoormalige Nederlandse Hervormde Kerk van 't Zand aan de VogelstraatDe evangelisatiearbeid van de Hervormde gemeente werpt vruchten af, want op 7 november 1914 volgt de opening van een heus kerkgebouw aan de Vogelstraat. De bouw gaat niet zonder problemen gepaard. Nadat het gebouw op 27 januari 1914 is aanbesteed en het werk een aanvang neemt, breekt op 28 juli de Eerste Wereldoorlog uit. Op 4 augustus valt Duitsland België binnen en bezet dat land grotendeels. Dat leidt al snel tot schaarste aan bouwstenen. En zo komt het dat het linkertorentje van het bedehuis lager uitvalt dan dat aan de rechterkant, waarin de kerkklok wordt gehangen. Het kerkbestuur besluit dat het linkertorentje later zal worden verhoogd, maar daar komt het niet van, ook niet als de oorlog al lang voorbij is. Het gebouw wordt in 1963 onttrokken aan de eredienst. De gelovigen kunnen vanaf die tijd terecht in de Ontmoetingskerk aan de Oosterscheldestraat in de Stromenwijk. Die functioneert dan als Nederlandse Hervormde Kerk Middelburg West. Klik hier voor meer over de geschiedenis van het kerkgebouw aan de Vogelstraat. 

Vanaf het noordwesten heb je het mooiste zicht op De Onderneming Vanaf het noordwesten heb je het mooiste zicht op De Onderneming Molenromp

De molenaar van De Lelie in Koudekerke maakt bezwaar...De molenaar van De Lelie in Koudekerke maakt bezwaar...Het restant van stellingmolen De Onderneming aan de Vogelstraat is een blikvanger van formaat. En dan te bedenken dat het maar de helft is van de oorspronkelijke molen in grootformaat. De geschiedenis van het maalwerktuig begint in 1852 wanneer Johannes Minderhout, eigenaar van de nog bestaande stellingmolen De Hoop op het Vlissings Bolwerk in Middelburg, toestemming vraagt voor het bouwen van een koren- en pelmolen. De aanvraag levert één bezwaar op. Dat is ingediend door collega-molenaar Pieter Brasser van de eveneens nog bestaande stellingmolen De Lelie in Koudekerke. Hij vreest schade te lijden van een molen op ’t Zand. Het gemeentebestuur van Koudekerke wijst zijn bezwaren af, waarna niets de komst van de molen meer in de weg staat. De Onderneming komt in 1853 in bedrijf.

De Onderneming aan de VogelstraatDe Onderneming aan de VogelstraatOp 2 augustus breekt er ’s nachts om drie uur brand uit waardoor het inwendige maalwerk van de molen geheel uitbrandt. Burgemeester Willem Arnold graaf van Lynden (hij woont dan op het familiebezit kasteel Ter Hooge) gelast een onderzoek. Hij vermoedt brandstichting. ,,De mingunstige reputatie der broeders de Troye zou wellicht een nader onderzoek wettigen’’, zo oordeelt de burgervader over de brand en de eigenaars. Het onderzoek loopt echter op niets uit wegens gebrek aan bewijs. ,,Zulke dingen kunnen nu eenmaal gebeuren’, merkt een van de eigenaars op.

De Onderneming wordt in 1908 tot stellinghoogte afgebroken. Kap, wieken en delen van het inwendige maalwerk krijgen een tweede leven als onderdelen van molen De Koe die in 1909 wordt voltooid in Veere. In de romp van De Onderneming wordt het maalbedrijf tot circa 1964 voorgezet met behulp van motorkracht. Na het staken van het maalwerk wordt de molenromp heringericht tot woonhuis.

Beeldbepalende gebouwen Breewijk

Hof Noord-Ambacht

Deze sfeervolle hoeve, sinds mensenheugenis bewoond door de familie Reijnierse, staat aan de Breeweg 102, net buiten de bebouwde kom. Het schilddak van het woonhuis zit vast aan het dak van de schuur. Een dergelijke constructie is uniek in Zeeland. Muurankers op de voorgevel tonen het bouwjaar 1598. Ook dat is bijzonder, want 16e eeuws boerderijen zijn dun gezaaid in de regio. Het melkveebedrijf wordt gecombineerd met een minicamping. Klik hier voor website. Hoeve Noord-AmbachtHoeve Noord-Ambacht

Ter Hoogekerk

Dit gebouw is in 1997 in gebruik genomen door de Gereformeerde Gemeente als vervanger voor de intussen afgebroken kerk in de Segeersstraat in het centrum van de stad. Het bedehuis telt 1250 zitplaatsen. Klik hier voor meer informatie. Ter HoogekerkTer Hoogekerk

De Morgenster

Dit godshuis is in 1965 gebouwd voor de toenmalige Gereformeerde Kerk. Vanaf 2004 maakt de gemeente deel uit van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De kerk is na de laatste dienst op 8 januari 2017 onttrokken aan de eredienst. Klik hier voor meer informatie. Interieur van De Morgenster in 2012 voordat de kerk werd onttrokken aan de erdedienstInterieur van De Morgenster in 2012 voordat de kerk werd onttrokken aan de erdedienst

Openbare voorzieningen ’t Zand en Breewijk

Onderwijs

Nehalennia Stedelijke Scholengemeenschap (SSG) is op twee locaties in de wijk gevestigd. Het gebouw aan de Breeweg dient voor het VWO en de HAVO) en dat aan de Kruisweg voor de MAVO en het VMBO.Vestiging Nehalennia aan de KruiswegVestiging Nehalennia aan de Kruisweg

Sport

De Breewijk en ’t Zand zijn rijk aan sportvoorzieningen. Aan de Breeweg ligt het complex De Sprong, dat uit een sporthal en –velden bestaat. Daar zijn de volgende clubs actief: Handbalvereniging EMM, Korfbalvereniging Swift, Rugbyclub Oemoemenoe, Sportvereniging Jong Ambon (voetbal), Tafeltennis Combinatie Middelburg en Zaalvoetbalvereniging Midzavo. De sporthal verving in 2012-2013 het verouderde gebouw De Voorborch. Aan het Griffioenpark 1 liggen de velden van de Middelburgse Lawn Tennisclub.De SprongDe Sprong

Groen

Het op 7 december 2003 geopende Amaliapark ligt tussen de Laan der Verenigde Naties en de Domburgse Watergang. Ter weerszijden van het naamloze fietspad liggen stukjes hollebollig weiland, restanten van het zo genoemde oudland. ‘Hollebollig’ is een regionaal gebruikt bijvoeglijk naamwoord dat duidt op licht geaccidenteerd terrein. Het park grenst aan het Griffioenpad langs de Domburgse Watergang. Aan de Langevielesingel liggen de verwaarloosde tuinen van de voormalige Stadskwekerij Overwater. Aan het Griffioenpad ligt ook een 2,3 hectare groot complex van Volkstuinvereniging Kweeklust.AmaliaparkAmaliapark

Verblijfsmogelijkheden

Breewijk en ’t Zand bieden enkele verblijfsmogelijkheden, die vrij populair zijn door de gunstige ligging vlakbij stad en platteland. Aan Koninginnelaan 55 is de ingang van Stadscamping Zeeland. Die verhuurt kampeer- en camperplaatsen en chalets. Klik hier voor website. 

Aan Laurens Stommesweg 30 is de ingang van gastenverblijf Het Zeeuwse licht. Die biedt studio’s en een groepsaccommodatie. Klik hier voor website. Bed and Breakfast Het Zeeuwse LichtBed and Breakfast Het Zeeuwse Licht

Kasteellandgoed Ter Hooge

Wie van wandelen en historie houdt kan in Middelburg het beste terecht op het kasteellandgoed Ter Hooge. Het allermooist is de natuur hier in de tweede helft van april en in de eerste helft van mei. Dan kleurt het landgoed wit door de bloei van fluitenkruid (in de provincie ‘het Zeeuwse kant’ genoemd), daslook, meidoorn en kastanje. Bovendien weerklinkt dan het veelstemmig koor der zangvogels overal door het gebladerte en struikgewas. Dan is Ter Hooge een streling voor zicht, reuk en gehoor.

De in Nieuw- en Sint Joosland geboren schrijfster Helma Wolf Catz (1900-1979) verbindt in haar in 1976 bij Sijthoff Meidoorn Ter HoogeMeidoorn Ter Hoogeverschenen subliem geschreven boek ‘Kleine geschiedenissen van grote kastelen’ Ter Hooge terecht met het tweede couplet van de Lof van Walcheren van journalist, dichter, schrijver en verzetsman Jan Campert (1922-1943):

,,Men reize waarheen men ook wil,
Den verste kaap voorbij,
Maar nimmer treft men zulk een land
Als Walcheren in de Mei.
Wie ooren om te horen heeft
Hij luistere naar het lied,
Dat in de Meidoornhagen leeft
En hij vergeet het niet.
Wie oogen heeft om nog te zien
Zal, als hij Walcheren ziet,
Die sluiten voor een wijl misschien
Maar hij vergeet het niet.”

 

Wandelpaden

Daslook op Ter HoogeDaslook op Ter HoogeOorspronkelijk bestond het landgoed uit de bospercelen, weilanden en waterpartijen van het kasteelpark. Vanaf het eind van de 20e eeuw is het natuurgebied fors uitgebreid aan de zuidwestkant langs de Koudekerkseweg. Door het goed zijn wandelpaden aangelegd. Bij natte omstandigheden is het aan te bevelen het gebied gelaarsd te betreden of met ander geschikt schoeisel.

De directe omgeving van het huis is niet toegankelijk, maar de bezoeker heeft vanaf de openbare wandelpaden van diverse kanten prachtig zicht op dit bouwwerk.

Vrijplaats voor criminelen

Illustratie uit het prentenboek van de Tegenwoordige Staat der Vereenigde NederlandenIllustratie uit het prentenboek van de Tegenwoordige Staat der Vereenigde NederlandenHet kasteel bestond mogelijk al aan het eind van de 13e eeuw als een versterkte, dus verdedigbare, woning. De naam voert terug op de ligging op een hoog terrein. Keizer Maximiliaan van Oostenrijk verleent bewoner Adriaan van Borssele in 1485 diverse privileges. Hij mag een ophaalbrug laten bouwen en geniet de rechten van jacht, visserij en van het brouwen van bier. Ook mag er in de kapel van het kasteel dagelijks een priester de mis bedienen. Tenslotte is het terrein een vrijplaats waar misdadigers de wijk konden nemen. Enige uitzonderingen zijn misdaden tegen de vorst of tegen de staat. Deze bepaling doet denken aan de vrijsteden in de Bijbel. Daar konden mensen hun toevlucht zoeken wanneer ze per ongeluk debet waren aan de dood van medemensen. Wat de status van Ter Hooge als vrijplaats was is mooie stof tot nader onderzoek.

Watergeuzen

Op 20 april 1572 bezetten Watergeuzen onder leiding van admiraal Blois van Treslong Ter Hooge. Dat gebeurt precies twee weken nadat Vlissingen zich ontdoet van de Spaanse bezetting en de zijde kiest van de Prins van Oranje. Zoutelande, Domburg en Oost- en Westkapelle volgend dat voorbeeld. De geuzen slaan het beleg om de Spaansgezinde stad. Dat eindigt pas bijna twee jaar later met de overgave op 23 februari 1574. Van Treslong en de andere gastbewoners springen nogal slordig om met de inboedel van het kasteel, zodat de echte bewoners bij hun terugkeer een ruïne aantreffen.

Teer meigroen, gekoesterd door milde zonnestralenTeer meigroen, gekoesterd door milde zonnestralenFrauduleuze achternaam

Illustratie uit het prentenboek van de Tegenwoordige Staat der Vereenigde NederlandenIllustratie uit het prentenboek van de Tegenwoordige Staat der Vereenigde NederlandenTer Hooge wordt in de jaren 1754-1757 grotendeels afgebroken en vervangen door het slot in de huidige vorm. Bewoner is dan Jan van Borssele van der Hooghe. Zijn prachtige dubbele achternaam dankt hij aan een lid van de familie die eeuwen eerder stelde dat het geslacht verwant is aan de beroemde familie Van Borssele. De historicus Robert Fruin (1823-1899), toont later aan dat de naam Van Borssele door frauduleuze handelingen aan de andere is toegevoegd. De Van den Hooghes blijken helemaal geen banden te hebben met het adellijke geslacht Van Borssele. Dat neemt niet weg dat de familie het ver schopt op het bestuurlijke vlak. Zo wordt Jan van Borsselen, de man die het huidige kasteel liet bouwen, eerste edele van Zeeland, een zeer vooraanstaande positie in de Staten. Leden van de familie zijn nauw verbonden met de Oranjes. Zo is Adriaan van Borsselen vertrouweling van stadhouder Willem II en woont hij ook diens kroning bij tot koning van Engeland. Klik hier voor meer over de familie. 

©Google Maps©Google MapsAppartementen

Na het overlijden van Jan van Borssele is het kasteel niet langer in handen van dit geslacht. Van 1871 tot 1950 is het in eigendom van leden van de familie Van Lynden. In laatstgenoemd jaar wordt het ondergebracht in de Lynden Ter Hooge stichting. Vanaf 1950 krijgt het slot diverse bestemmingen, waaronder bejaardenhuis. Sinds 1985 is het opgedeeld in vier appartementen die particulier worden bewoond. Klik hier voor meer over de geschiedenis van kasteel en park. Waterpartij Ter HoogeWaterpartij Ter Hooge

Eerste grammatica

In het kasteel wordt in 1975 bij het doorbreken van een muur een deel van het archief van de familie Van Lynden ontdekt, dat daar al zestig jaar geeft gelegen. Daaronder bevindt zich een manuscript van het uit 1568 daterende werk ‘Voorreden vanden noodich ende nutticheit der Nederduytscher taelkunste’. Nader onderzoek door Karel Bostoen wijst uit dat deze eerste grammatica van het Nederlands is geschreven door Johan Rademacher, een in 1583 in Aken geboren koopmanszoon die door zelfstudie uitgroeide tot gerespecteerd geleerde. Hij liet ook veel sporen na in Zeeland en is in 1617 overleden in Middelburg. Klik hier voor meer over levensloop Rademacher.  Klik hier voor verslag in Provinciale Zeeuwse Courant. Klik hier voor onderzoek Bostoen. 

Bed and Breakfast

In de schuur van de boerderij achter het kasteel is een Bed and Breakfast gevestigd. Klik hier voor website. Boerderij Ter HoogeBoerderij Ter Hooge
Meidoorn op Ter HoogeMeidoorn op Ter HoogeKleurenpalet kasteellandgoedKleurenpalet kasteellandgoedMeitinten op Ter HoogeMeitinten op Ter HoogeLangevielesingel, tot 1941 grens van de gemeente KoudekerkeLangevielesingel, tot 1941 grens van de gemeente KoudekerkeNogmaals de LangevielesingelNogmaals de LangevielesingelHoek Langevielesingel en Het Zanddorp. Hoek Langevielesingel en Het Zanddorp. Breeweg noordzijdeBreeweg noordzijdeHoek Breeweg en SmytegeltstraatHoek Breeweg en SmytegeltstraatLocatie Breeweg scholengemeenschap NehalenniaLocatie Breeweg scholengemeenschap NehalenniaTer Hoogestraat, naar de datum van opname is het gemakkelijk radenTer Hoogestraat, naar de datum van opname is het gemakkelijk radenTer HogestraatTer HogestraatCafetaria Lammers aan het Banckertplein, een begrip in de wijk en daarbuiten..Cafetaria Lammers aan het Banckertplein, een begrip in de wijk en daarbuiten..KoudekerksewegKoudekerksewegen tenslotte nog één beeld van Ter Hogeen tenslotte nog één beeld van Ter Hoge