headerbanner

Door de coronacrisis daalde er stilte over De Zaanse Schans, waar het voorheen zeven dagen per week knoertdruk was. Het was even klaar met de busladingen toeristen uit verre buitenlanden die er dagelijks werden afgezet. Omdat er familie vlakbij woont kom ik er nogal eens. Zo ook op 1 april, toen ik met familieleden naar het molengehucht fietste. Op die morgen was het nog steeds stil. Het had de avond en nacht daarvoor flink gesneeuwd. Een ideale dag dus voor een bezoek aan het Molenmuseum, want dat was ons doel.

Zicht op de Zaanse Schans vanuit het museumZicht op de Zaanse Schans vanuit het museumEven wat geschiedenis. Vereniging De Zaansche Molen hield in 1925 een tentoonstelling. Omdat daar veel volk op af kwam besloot men een museum te stichten. Prins Hendrik opende dat in 1928 in Koog aan den Zaan. De attractie is daar in 2019 gesloten waarna de inboedel verhuisde naar de huidige plek aan de Kalverringdijk. Daar is het een jaar later zonder plichtplegingen geopend. Het museum is dagelijks te bezoeken van 10.00-17.00 uur.

Molenpanorama

Detail molenpanoramaDetail molenpanoramaBinnen krijg je een mooi beeld over het belang van de Zaanse molens die ooit het oudste en grootste industrieterrein ter wereld vormden. Tot zover het oog reikte wentelden de wieken. Het door Frans Mars geschilderde 11 meter brede Molenpanorama is een topstuk van het museum. Het geeft de situatie weer langs de Zaanoever rond 1800. Je krijgt daar ook een goed beeld van door de digitale voorstellingen, waarbij je per molensoort de aantallen te zien krijgt.

De museumcollectie van de Zaansche Molen omvat meer dan 43.000 objecten. Die waren natuurlijk niet allemaal tentoongesteld, maar wij vergaapten ons meer dan 1,5 uur aan alles wat er te zien is aan schilderijen, tekeningen, foto’s, en andere voorwerpen. Ook de sociale geschiedenis komt rijkelijk aan bod, bij voorbeeld door de teksten van de molenarbeider die vertelt dat het lang en hard zwoegen was. Zes werkdagen van zestien uur waren geen uitzondering.

Verplaatsingen

Miniatuur in molenmuseumMiniatuur in molenmuseumVanuit het museum hadden we een mooi uitzicht over de molens aan de rand van de Kalverpolder en de Zaan. Onwillekeurig gaan de gedachten terug naar 1963 toen ik als jongetje nog maar net lid was geworden van De Hollandsche Molen. In dat jaar begon men met het verplaatsen van molens en woningen naar deze plek, waar daarvoor drie molens stonden. Dat waren verfmolen de Kat en de oliemolens De Bonte Hen en De Os. Nu staan er twaalf molens op de Zaanse Schans en vier direct in de buurt.

Dit landschapje doet recht aan de geschiedenis toen in deze streek meer dan duizend molens werkten. Ze stonden volgens een oud verhaal zo dicht bij elkaar dat de knechts elkaar van de stellingen hun tondeldoos(vuurdoosje, voorloper van de lucifer) konden toegooien om een pijp op te steken. Dat het molenparadijs juist hier ontstond was te danken aan de ligging aan de Zaan, vlakbij Amsterdam. De stad beleefde in de Gouden Eeuw (17e) een geweldige economische bloei.

Papiermolen

De Schoolmeester op 1 april 2022De Schoolmeester op 1 april 2022In het museum hoorden we tijdens ons bezoek op 1 april dat Arie Butterman die dag met pensioen ging na vijftig jaar molenaar te zijn geweest op De Schoolmeester in Westzaan. De enige papiermolen op windkracht ter wereld zou de hele dag in werking te zien zijn. Ik was nog nooit binnen geweest in dit wereldwonder, dus was dit een mooie aanleiding om er heen te fietsen. Al bij nadering vanuit Koog aan de Zaan zagen we de wieken draaien.

Volgens de Zaanse nieuwssite De Orkaan heeft Arie Butterman zichzelf onder het kopieerapparaat gelegd. Met als resultaat dat zoon Ron nu de scepter zwaait over De Schoolmeester. Hij heette ons welkom in de molen waar wij onze ogen uitkeken. Het begint al in de voddenschuur waar de voorraden lompen liggen opgeslagen. We bezoeken het scheurhok waar de vrouwen en kinderen de vodden sorteerden en vervolgens in stukjes spleten. Dat laatste gebeurde met een mes op een bank. We zagen vervolgens hoe de stukjes fijn worden gehakt in de stamperton.

Arie ButtermanArie ButtermanVerzijgen

Niet alles was die middag in werking maar we konden wel alle delen van het bedrijf bezoeken.
Zoals de kollergang die hier dient om oud papier te malen voor hergebruik. Ook zagen we de verzijgkasten. Hier wordt de massa naar toe geleid om het water weg te laten zakken. Dan blijft alleen de papierstof over. Het 
oude werkwoord ‘verzijgen’ betekent ‘laten doorspijpelen’.

De Schoolmeester was er een van een rij van molens die achter elkaar stonden. Het is de enige van de zestig papierwindmolens in de streek. Dat doet de Schoolmeester nog steeds. De exploitatieKollergangKollergang is in handen van de Windmolen Compagnie, die garandeert ‘dat elk vel Zaansch Bord op traditionele wijze is vervaardigd uit katoen, vlas en (sloot)water zonder lijm- en kleurstoffen en op natuurlijke wijze is gedroogd.’

In de droogschuur is een film te zien over het productieproces. Ook is er informatie over de papierproductie sinds de Oudheid. We verbazen ons tijdens ons bezoek over de lengte van de schuur (60 m) en raken nog meer onder de indruk wanneer Ron Butterman vertelt dat hij vroeger nog 30 meter langer was.

 

Welkom...Welkom...ScheurhokScheurhok