headerbanner

Fort Sint Nicolaas in Axel.Fort Sint Nicolaas in Axel.

Axel is een zeer oude plaats, waar volgens het Aardrijkskundig Woordenboek van A. J. van der AA, al in 813 een ‘godshuis voor mannen’ werd ingericht. De plaats wordt in 991 voor het eerst genoemd in een kroniek. Kort voor 1200 is bij de nederzetting een kasteel gebouwd voor de Heren van Axel. De plaats kreeg in 1183 stadsrechten. Axel lag in de late middeleeuwen aan de Gentsevaart en was toen tamelijk welvarend door de handel in vis en de winning van turf en zout.

Maquette van de oude stad Axel.Maquette van de oude stad Axel.De stad is waarschijnlijk als geen andere in Zeeland zo vaak geplaagd door rampen. Dat begon al in 1248, toen de nederzetting in brand werd gestoken door de Vlaming Jan van Avesnes. Dat kwam doordat de graven van Holland en Vlaanderen elkaar het bezit van de stad betwistten. In 1330 werd Axel in brand gestoken door de Gentenaars, die de stad in 1381 ook nog eens kwamen plunderen.
Het besluit van het stadsbestuur in 1452 om het tot dan toe onbeschermde Axel te beveiligen met vestingwerken wekte de toorn op van Graaf Filips de Goede. Zijn mooie naam ten spijt liet hij de stad in 1456 innemen, plunderen en in brand steken. Daar zat overigens ook achter dat Filips vermoedde dat Axel samenwerkte met Gent, waarmee hij overhoop lag. Ook het Kasteel van Axel werd in 1456 verwoest. Keizer Karel de V verleende Axel voorrechten en de geplaagde inwoners bouwden de stad weer op. De gebeurtenissen van 1456 vormden echter een zware slag voor de handel, die de stad niet meer te boven kwam. De betekenis van de markt liep terug en de visserij nam aanmerkelijk af.
In de zestiende eeuw ontstonden opnieuw problemen toen kooplieden die sympathiseerden met de reformatie werden opgehangen. Dat leidde in 1574 tot een tegenreactie van staatsgezinde troepen, waaronder geuzen. Zij wisten de stad binnen te komen en maakten korte metten met de Spaanse bezetting.
Het na de verwoestingen van 1456 herbouwde kasteel is toen opnieuw vernield en is later niet meer opgebouwd. De resten kwamen onder de later aangelegde nieuwe vestingwerken te liggen. Delen ervan kwamen tevoorschijn tijdens opgravingen in de jaren zestig van de 20e eeuw.
In 1576 later viel Axel weer in Spaanse handen. In 1586 werd de stad veroverd door prins Maurits. Hij liet Axel opnieuw versterken. De vesting was uitgerust met acht bolwerken en een diepe gracht. Bezoekers konden de stad in en uit via De Landpoort en de Waterpoort. De vesting en het inunderen van het gebied ten westen van de stad zorgden ervoor dat Axel gedurende de rest van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) niet meer in Spaanse handen viel. Dat wil niet zeggen dat de stad nu gespaard bleef voor oorlogsgeweld. Aan het begin van de Franse tijd, in 1794, werd de stad ingelijfd door Franse troepen. Zij zouden er tot 1814 blijven.
De stad liep aan het eind van de Tweede Wereldoorlog grote schade op in de aanloop naar de bevrijding op 19 september 1944. Verovering van Het oorlogsmonument in Axel.Het oorlogsmonument in Axel.Axel was voor de geallieerde troepen van belang om naar Terneuzen te kunnen oprukken. Het bleek voor de, voornamelijk Poolse bevrijdingstroepen, niet mogelijk de stad vanaf de zuidzijde in te nemen opdat de Duitsers daar gebieden hadden geïnfundeerd en deze flank zwaar hadden versterkt met artillerie. Het lukte wel toen ze aan de oostelijke zijde, aan de Derde Verkorting een brug wisten aan te leggen over de vaart. Deze brug is genoemd naar de Poolse stad Gdynia. Hier vlakbij ligt het Gdynia-museum, aan de Tweede Verkorting 3, waar niet alleen veel te zien is over de bevrijding van Axel en omstreken, maar ook veel aandacht is voor de lotgevallen van de rest van Zeeland tijdens de oorlog en de mobilisatieperiode die daaraan voorafging.
Bij de brug is een monument aangebracht ter herinnering aan de Polen die onder leiding van generaal Macdek de stad hebben ontzet. In het bijzonder wordt kolonel Z. M. Szydlowski geëerd, wiens divisie een groot aandeel had in de verovering van de stad. Naar hem is ook een plein genoemd, waarop een Szydlowskibank is neergezet. Verder kent de stad een Polenstraat en zijn er straten genoemd naar de generaals Macdek en Sikorski.
De Stadsmolen van Axel.De Stadsmolen van Axel.Na het herstellen van de oorlogsschade is Axel weer opgebloeid. Door de vele oorlogen kent de stad nauwelijks monumenten. Van de vestingwerken is het hoge Bastion Vlissingen bewaard gebleven. Dit is een bezoek waard, mede door de aanwezigheid van de Stadsmolen, welke het sinds 1911 zonder wieken moest doen, maar na een restauratie sinds 2000 weer in volle glorie is te bewonderen. De herstelde molen betekende een facelift voor het silhouet van Axel.

Axel lag in de Tachtigjarige Oorlog even boven de grens waar Staatse en Spaanse troepen in de eerste helft van de 17e eeuw lange tijd langs dezelfde frontlinie verbleven. Deze versterkingen dragen de verzamelnaam Staats-Spaanse Linies. Daarvan getuigen nog de Spaanse forten even ten zuiden van bij Axel, die alle namen dragen van heiligen: Sint Joseph, Sint Jacob en Sint Livinus en Sint Nicolaas.
Via de Euregio maken de provincies Zeeland, West- Vlaanderen en Oost-Vlaanderen zich sinds het eerste decennium van de 21e eeuw sterk om deze forten te restaureren en het militaire erfgoed toeristisch uit te buiten.
Het Streekmuseum Het Land van Axel geeft een beeld van de woelige geschiedenis van de stad en ook van de zeer kenmerkende Axelse klederdracht.
Fort Sint Jacob in Axel.Fort Sint Jacob in Axel.Heel aardig is het beeld ‘de érpelkappers’, aan het Kennedyplein, dat eraan herinnert dat de Axelaars vanouds bekend stonden voor hun voorliefde om na de oogst aardappels te zoeken die waren achtergebleven op het veld.
Sinds Axel in 1399 van Filips de Stoute het marktrecht kreeg, is in de stad markt gehouden. Alhoewel de belangstelling van de Belgen sinds het eind van de twintigste eeuw terugliep, in eerdere decennia zag het er zwart van, kun je daar nog altijd op zaterdagen drommen zuiderburen tegenkomen, vaak in reisbussen aangevoerd voor een dagje uit in Zeeuws-Vlaanderen. Het typische dialect van Axel en in breder verband de Kanaalzone, kan zich dan bij voorbeeld zo maar mengen met het nadrukkelijk uitgesproken en goed verstaanbare Frans van Franskiljons uit de regio Brussel. En zo blijft de stad nog altijd een beetje een internationale sfeer uitademen.
Axel was tot 2003 zelfstandig, maar ging vanaf dat jaar bestuurlijk deel uitmaken van de gemeente Terneuzen, waarvan ook de voormalige gemeenten Sas van Gent en Terneuzen deel uitmaken. In 1839 woonden er in de stad 2250 inwoners. In 1899 weerden er 4341 geteld en 7923 in 2009.

Kerken

De PKN-kerk van Axel.De PKN-kerk van Axel.De PKN-gemeente is voorgekomen uit de plaatselijke hervormde en gereformeerde kerken. Plaats van samenkomst is het bedehuis aan de Koestraat, dat voorheen behoorde aan de hervormde gemeente. De gereformeerde kerk raakte na de vrijmaking haar kerkgebouw kwijt aan de vrijgemaakt gereformeerde kerk en heeft in 1953 een nieuw bedehuis gebouwd aan de Pironstraat. Na de vorming van de PKN-gemeente in 2001 is deze kerk gesloopt.

De Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt komt bijeen in de kerk aan de Kerkdreef die tot de Vrijmaking (scheuring van de gereformeerde kerken in Nederland in 1944) behoorde aan de gereformeerde kerk.

De Turkse Ulu-moskee in AxelDe Turkse Ulu-moskee in Axel

 

 

 

 

 

 

De Ulu-moskee is volgens www.moskeewijzer.nl Turks en er wordt ook in de Turkse taal gepreekt. Walstraat 37.

Verdwenen gemeenten

Rooms Katholieke Kerk

De voormalige katholieke kerk in Axel.De voormalige katholieke kerk in Axel.

De Gregorius de Grotekerk aan de Walstraat is gebouwd in 1861. In 1928 is het gebouw uitgebreid met zijbeuken. Veel parochianen leverden hand- en spandiensten bij de in 1999 uitgevoerde renovatie. Bij die gelegenheid is de kerk in moderne kleuren geschilderd. Het bedehuis bevat een interessante kruiswegstatie die is gerestaureerd in de jaren 1979-1982. De katholieke gemeenschap maakte deel uit van de regionale Elizabeth-parochie. De laatste viering in de kerk werd december 2012 gehouden. Zes van de negen kerken van de Elizabeth-parochie gingen toen dicht. Dat betrof behalve Axel de katholieke bedehuizen van Hoek, Sas van Gent, Sluiskil, Westdorpe en Zandstraat (die de facto al eerder was gesloten).

De voormalige Gereformeerde Gemeente in Axel.De voormalige Gereformeerde Gemeente in Axel.

Gereformeerde Gemeente

Deze ontstond rond 1861 als product van de Afscheiding van 1834. De gemeente kwam bijeen in een uit 1936 stammend kerkgebouw aan de Weststraat 25. Eind 2003 zijn de leden toegevoegd aan de Gereformeerde Gemeente van Terneuzen en hield de Axelse gemeente op te bestaan.
Overigens was de gemeente al sinds 1993 niet meer zelfstandig, maar fungeerde vanaf dat jaar als afdeling van Terneuzen. Het kerkgebouw doet sindsdien dienst als kapsalon. Bij de verbouwing voor de nieuwe bestemming zijn de oorspronkelijke ramen gehandhaafd evenals de dakconstructie, waardoor een boeiend interieur ontstond.
 

Eglise Wallonne

In de zeventiende eeuw was hier een Waalse gemeente. De oorsprong was mede te danken aan de aanwezigheid van Franssprekende soldaten in de regio.