headerbanner

Plein 1 in Borssele, toen en nuPlein 1 in Borssele, toen en nuMolenpad in BorsseleMolenpad in BorsseleBij mini-camping De Krukel aan de Zeedijk onder Borssele staan auto’s met Duitse en Belgische nummerplaten. Een teken dat buitenlanders dit hoekje van Zeeland hebben ontdekt en weten te waarderen. Voor veel mensen ligt Borssele aan het figuurlijke eind van de wereld. De mini-camping aan de Catalijneweg draagt dan ook de veelzeggende naam De Vergeethoek.

Borssele ligt aan drie zijden ingeklemd. Aan westelijke en noordelijke kant vormen energiecentrales (waaronder de kerncentrale) en het industrie- en haventerrein Vlissingen-Oost een barrière. De Westerscheldetunnel is een harde grens aan de oostelijke kant. Vaete op Plein BorsseleVaete op Plein BorsseleZuidelijk sluit de zeedijk dit gebied af.

Tussen deze in meer of mindere mate lelijke elementen (behalve de Zeedijk natuurlijk) ligt het fraaie dorp. Borssele geniet sinds 1985 de status van beschermd dorpsgezicht. En wie Plein en singels bewandelt begrijpt waarom dat zo is. Rond Borssele ligt een mooi buitengebied, dat mede aantrekkelijk is door de aanwezigheid van monumenten. En o ja! Een deel van de voormalige gemeente ligt ten oosten van de Westerscheldeweg. Dat stukje land bij de plas Westeindse Weel is eveneens een genot voor allen die oog hebben voor mooi Nederland.

 

Kaloot bij BorsseleKaloot bij BorsseleGezicht richting Borssele vanaf westzijde Kaloot bij Vlissingen-OostGezicht richting Borssele vanaf westzijde Kaloot bij Vlissingen-OostKaloot

Aan het andere uiteinde, bij de energiecentrales, begin natuurgebied De Kaloot. Het strand is befaamd als vindplaats van fossiele schelpen en haaientanden. Het natuurgebied aan de rand van het haven- en industriegebied Vlissingen-Oost werd ernstig bedreigd door de geplande komst van een containerterminal. De Vereniging Redt De Kaloot heeft hier vijftien jaar actie tegen gevoerd. Met succes trouwens, want de terminal kwam niet. Dus is de vereniging in 2016 opgeheven.

 

Supermarkt en bakkerij BorsseleSupermarkt en bakkerij BorsseleDs. G. H. Kerstenschool en Franck van Borselenschool in BorsseleDs. G. H. Kerstenschool en Franck van Borselenschool in BorsseleScholen en winkels

Borssele is een leefbaar dorp door de aanwezigheid van twee basisscholen. De reformatorische ds G. H. Kerstenschool aan de Oostsingel is de grootste. Dat komt doordat bijna de helft van de bevolking lid is van de Gereformeerde Gemeenten. Andersdenkenden sturen hun kinderen naar de openbare Frank van Borsseleschool aan de Westsingel. Het dorp is bovendien aantrekkelijk omdat er nog middenstand is. Aan de Wielingenstraat is een supermarkt gevestigd (Meermarkt Jan Krijger). Voor vers brood kunnen de inwoners terecht bij Marco’s Backhuys aan de Oostsingel.  Aan dezelfde straat is lingeriewinkel Van de Weele gevestigd.

Woningen op Plein Borssele, toen en nuWoningen op Plein Borssele, toen en nuEtymologie

De etymologische betekenis van de naam Borsele is ingewikkeld en leidde nogal eens tot speculaties. Jan de Ruiter besteedt daar aandacht aan in zijn boek Borssele dorp ten westen van de vijfzode (De Koperen Tuin, Goes 1994). Hij schrijft dat ‘Bor’ waarschijnlijk verwijst naar een stroom of kreek. ‘Sele’, dat ook vaak als ‘sale’ werd aangeduid, sloeg in de Frankische taal op een zaal of een (grote) woning. In het geval van Borssele slaat het volgens Ruiter echter op eiland. Dus betekent Borssele ‘eiland bij de stroom’.

Plein Borssele met dorpshuis en marktplaatsPlein Borssele met dorpshuis en marktplaatsCatalijneweg BorsseleCatalijneweg BorsseleEiland(en)

Het eiland Borssele werd in de middeleeuwen van de rest van Zuid-Beveland gescheiden door de Zwake, een brede stroom waarvan nog resten in het landschap zijn aan te wijzen. Het eiland bestond overigens uit twee helften, waartussen het riviertje de IJve stroomde. De delen werden respectievelijk Borssele bewesten IJve en Borssele beoosten IJve genoemd. Ook de benamingen bewesten en beoosten Vijfhoek kwamen voor. In de 13 eeuw slibde de IJve dicht en werden beide helften aan elkaar geklonken.

Heren van Borssele

Het oude Borssele, het huidige dorp is het tweede van die naam, werd al genoemd in 976 in een akte van de Sint Baafsabdij in Gent. Het dorp lag in de buurt van het huidige en werd ook met de naam Monster aangeduid. Hier stond het kasteel van de heren van Borssele. Het oude dorp Borssele werd verzwolgen door de watervloeden van 1530 en 1532.

Felicitatie bij vier eeuwen Polder en dorp BorsseleFelicitatie bij vier eeuwen Polder en dorp BorsseleBebouwing WestsingelBebouwing WestsingelVier eeuwen

In 1616 werd het gebied aangekocht door de stad Goes, die in hetzelfde jaar bedijkingen liet uitvoeren. Zodoende werd in 2016 herdacht dat polder en dorp vier eeuwen eerder werden gesticht. Het dorp werd vanaf 1620 planmatig aangelegd in de vorm van een groot langwerpig plein. Daaromheen ontstonden later de naar de windrichtingen genoemde singels. Borssele ligt bijna exact in de noord zuid-richting. Wie het kompas gebruikt bemerkt echter dat het noorden van Borssele enkele Blij wonen in BorsseleBlij wonen in Borsselegraden afwijkt van het magnetische noorden. Dat komt doordat het magnetisch noorden jaarlijks enkele seconden verschuift.

De landbouwpercelen in de polder waren in de 17e eeuw echter afwijkend aangelegd, min of meer in de richting noordwest naar zuidoost. Dorp en polderpercelen liggen zodoende schuin ten opzichte van elkaar. Dat kun je zelfs met het blote oog waarnemen. Bijvoorbeeld bij woningen aan de Oostsingel. Die staan op rooilijnen die schuin liggen schuin ten opzichte van die in het dorpshart.

Plein 29, 30 en 31 in Borssele, toen en nuPlein 29, 30 en 31 in Borssele, toen en nuSpelende kinderen op Plein BorsseleSpelende kinderen op Plein BorsseleHet Plein

In 2016 werden in de uit circa 1930 stammende achthoekige muziektent op het Plein replica’s opgehangen van tekeningen die de bebouwing in vroeger eeuwen weergeven. Zodoende werd een vergelijking mogelijk tussen bestaande en verdwenen bebouwing (zie verschillen op bijgaande foto’s).

Het Plein behoort tot de mooiste dorpsharten van Zeeland en inwoners van Borssele voeren aan dat het zelfs het fraaiste is. Ga hier eens bij de vaete (drinkput voor het vee) staan op een mooie lentedag als het weelderige groen zich Tijd voor de pap in BorsseleTijd voor de pap in Borsseleontspruit. Wandel over de paadjes rond de kerk en wacht tot het middaguur aanbreekt. Nadat het twaalf uur heeft geslagen beginnen beide kerkklokken er lustig op los te beieren. De papklok! Een oud gebruik, dat vanouds ook ’s avonds om zes uur aangaf dat de landarbeiders hun zware werk mochten staken en dat het tijd was voor de maaltijd. Staande met je rug naar de kerk zie je links van de vaete het beeld Spelende kinderen dat Anton Beijsens in 1986 maakte. Een mooi kunstwerk van een meisje en een jongen, de laatste met een kikker in de hand.

 

Hoort, ziet en zwijgt

Viskot BorsseleViskot Borssele

Meer naar links pronkt een gebouwtje met zitbank, een replica van de 19e eeuwse visbank. Op de houten vaasvormen op het dak staan de woorden ‘hoort’, ‘ziet’ en ‘zwijgt’ aangebracht. Die tekst was ooit het motto van de plaatselijke jongelingsvereniging, die het gebouwtje gebruikte als plaats om te vergaderen. De uitdrukking zou terugvoeren op de leer van de Chinese wijsgeer Confucius (551-479 v. Chr.). Hij vermaande zijn leerlingen aldus: ,,Kijk niet naar, luister niet naar, spreek niet uit en richt je niet op wat in strijd is met welgevoeglijkheid.” De apen die de uitdrukking vaak verbeelden heten in Japan: Mizaru, met handen voor de ogen (ziet geen kwaad), Kikazaru, met handen op de oren (hoort geen kwaad) en Iwazaru, met handen voor de mond (spreekt geen kwaad).

Orgel

Catharinakerk BorsseleCatharinakerk Borssele

De Kleine of Catharinakerk midden op het Plein wordt gebruikt door de Hervormde gemeente die behoort tot de PKN (Protestantse Kerk in Nederland). Het bedehuis uit 1852 is een Waterstaatskerk. Voor de bouw kwamen de kerkgangers bijeen in het gemeentehuis. Bij de aanleg van het Plein was al rekening gehouden met het bouwen van een kerk. Het duurde evenwel meer dan twee eeuwen voor het er van kwam! Klik hier voor informatie over het in 1903 door ambachtsheer A.W. van Borssele en van zijne Vrouw Baronesse van Brakel van Wadenoijen en Doorwerth geschonken Adema-kerkorgel

Monumentale huizen

Herenhuis PLein 5 BorsseleHerenhuis PLein 5 BorsseleNu naar de woningen op het Plein die zijn geklasseerd als Rijksmonument. Het fraaie woonhuis op nr. 1 draagt het jaartal 1639 en heeft een kopje boven de ontlastingsboog* aan de voorgevel. Het huis diende vroeger als herberg. Zeer karakteristiek is het uit 1883 daterende herenhuis op nr. 5. De panden op de nrs. 17 en 26 zijn 19e eeuwse ‘dwarse huizen’. Het gepleisterde hoekpand op nr. 28 heeft een 17e eeuwse kern. Het dwarshuis ernaast op nr. 29 dateert in aanleg van de 18e eeuw. Op de lijst van Rijksmonumenten staan ook de nrs 30 en 31 en de dwarshuizen op de nrs 56 en 58. Het pand op nr. 3, de voormalige openbare lagere school, is ingericht als dorpshuis, waar passanten tijdens openingsuren terecht kunnen voor dranken en voedsel.

De voormalige gereformeerde kerk aan de Westsingel in Borssele.De voormalige gereformeerde kerk aan de Westsingel in Borssele.Singels

De singels die rond het Plein liggen zijn het aanzien waard. Aan Westsingel 23 staat de voormalige Gereformeerde Kerk. De bewoner heeft daar een fraai uurwerk op aangebracht. De zaalkerk is in 1846 gebouwd en heeft een opvallende klokgevel. Vermeldenswaard is ook boerderij Plantlust op nr 2 en enkele rijtjes arbeidswoningen. Karakteristiek is de voormalige christelijke school aan de Catalijneweg 6 (nabij de Westsingel). Op Zuidsingel 16 pronkt een 18e eeuwse boerderij met houten schuur met rieten zadeldak.

Schuur Hof Reijgersberg BorsseleSchuur Hof Reijgersberg BorsseleUitzonderlijk is de uit circa 1800 daterende dwarsdeelschuur van Hof Reijgersberg aan de Kaaiweg 28. Boven de mendeuren welft het dak omhoog, hetgeen een bijzonder effect geeft. In de schuur nestelen kerkuilen, een garantie voor uitdunning van het muizenbestand in de directe omgeving. Aan de overkant van de Westerscheldetunnelweg ligt aan de Korte Zuidweg 4 boerderij De Witte Pauw. De uit 1725 daterende hoeve heeft een fraai rieten zadeldak.

Molen De Hoop en Verwachting in BorsseleMolen De Hoop en Verwachting in BorsseleMolen

Sinds 1714 wentelen aan Kaaiweg 18 de wieken van De Hoop en Verwachting, een van de oudste molens in Zeeland. De voorganger van deze grondzeiler stond op dezelfde plek en waaide om bij een storm. Op de Nationale Molendag in 2016 werden zeilen aan de molen opgehangen die opgeschilderd waren door leerlingen van de Ds. G. H. Kerstenschool en de Franck van Borseleschool. Dat gebeurde in verband met de viering van 400 jaar Borssele. De molen vormt landschappelijk een ijzersterk duo met de naastgelegen boerderij Hof Monster aan de Kaaiweg 16. Klik hier voor geschiedenis en technische details van de molen 

Berg van Troje

Berg van Troje aan de Monsterweg in BorsseleBerg van Troje aan de Monsterweg in BorsseleVan grote archeologische en landschappelijke waarde is de Berg van Troje aan de Monsterweg. Zeeland telt tientallen van dergelijke vliedbergen, waarvan een aantal in de middeleeuwen werd gebruikt om er een versterkt huis op te zetten (mottekasteel). De berg van Borssele is extra bijzonder omdat zeker is dat hier echt een kasteel heeft gestaan, namelijk het stamslot van de Heren van Borssele. Op de berg, het feitelijke mottekasteel, werd in de 11e eeuw een houten verdedigingstoren gebouwd, die omringd was door een muur van palen. Later is er een stenen muur verrezen. Westelijk van het kasteel lag de lager gelegen voorburcht. Het kasteel is rond 1300 verwoest tijdens twisten tussen Holland en Vlaanderen. De vloed van 1530 richtte nog meer schade aan, waarna het kasteel uiteindelijk geheel verdween. De familie Van Borsselen was een adellijk geslacht dat in de loop der eeuwen bezittingen verwierf in grote delen van Zeeland. De heren van Borssele hadden aan het eind van de middeleeuwen grote politieke invloed in Zeeland en Holland.

Overige kerken

Kerk Gereformeerde Gemeente BorsseleKerk Gereformeerde Gemeente BorsseleIn de 20e eeuw werd de Gereformeerde Gemeente gaandeweg de grootste religieuze stroming in Borssele. De plaatselijke gemeente is rond 1858 geïnstitueerd. Nadat er in een landbouwschuur werd gekerkt, verrees er in 1860 een houten bedehuis aan de Weelweg. Vanaf 1890 tot 1914 kwam de gemeente bijeen in een stenen kerk aan de Westsingel. Daarna werd een nieuwe kerk gebouwd aan de Oostsingel, welke in 2000 is vervangen door het huidige bedehuis aan de overkant van dezelfde straat. Kijk hier naar de opname van het jeugdkoor. 

De Gereformeerde Kerk van Borssele ontstond in 1845. Op donderdag 30 oktober 2005 hebben de gereformeerden hun kerk voor de laatste keer gebruikt. Sinds 1 januari 2006 zijn ze met de hervormden gefuseerd tot PKN-gemeente. De Hervormde kerk is hierboven al behandeld.

Borssele in de USA

Veel leden van de Gereformeerde Kerk trokken in het midden van de 19e eeuw naar de Amerikaanse staat Michigan, waar ze een vooraanstaande rol speelden bij de stichting van emigrantengemeenten. Het dorp Zeeland in Michigan is gesticht door dominee Cornelis van der Meulen uit Goes, de rijke landbouwer Jannes van de Luijster en aannemer Jan Steketee uit Borssele. In 1847 gingen ze met 457 emigranten scheep. In het dorp Zeeland staat het Dekker House, een erfgoedmuseum vol met voorwerpen uit ‘het oude land’. Daaronder zijn bloedkoralen sieraden, zilveren knopen, Zeeuwse dracht en foto’s van weleer. Ook kunnen bezoekers er het interieur van het eerste bankgebouw bezoeken, dat in 1878 werd gesticht door Jacob den Herder uit Borsele. Klik hier voor ‘Het succesverhaal van Zeeland, Michigan’

Spoorlijn

Voormalig spoorstation BorsseleVoormalig spoorstation Borssele

Op de gevel van een woning aan de Kaaiweg hangt een blauw bord waarop de letters BRL prijken. Spoorwegliefhebbers herkennen daar meteen een station in en dat klopt. Aan de kant waar het opschrift te zien is stopten en vertrokken vroeger treintjes, zo men wil trams, van de Spoorweg-Maatschappij Zuid-Beveland. Borssele was zo via het spoor verbonden met de lijn tussen ’s Heer Arendskerke en Hoedekenskerke. Het deel van de lijn tussen Borssele en Nieuwdorp is in 1944 verdwenen. Later was het spoor richting Hoedekenskerke hetzelfde lot beschoren. Klik hier voor uitleg spoorverbindingen Borssele Bekijk de film over de opening van de spoorlijn. 

Busvervoer

De heer A. de Muynck stichtte in 1923 de Autobus Maatschappij Zeeland (AMZ). Aanvankelijk verrichtte die personenvervoer op de lijn Borssele-Goes v.v., maar de activiteiten breidden zich allengs uit naar heel Zuid- en Noord-Beveland met verbindingen naar Middelburg, Goes, Bergen op Zoom en Sas van Gent. In de jaren zeventig van de 20e eeuw gingen de buslijnen op in de NV Streekvervoer Zuid West Nederland (ZWN). Toch bleven bussen van de AMZ op passagiersdiensten een vertrouwd beeld, want het bedrijf springt in wanneer tekorten ontstaan en bij calamiteiten rond het spoorverkeer. Verder is de AMZ actief bij groeps- en schoolvervoer. De AMZ is bovendien in grote delen van Zeeland populair als exploitant van busreizen in Europa. Klik hier voor geschiedenis van de AMZ

Zeedijk Borssele ter hoogte van voormalige haven Zeedijk Borssele ter hoogte van voormalige haven Veer

In de intussen verdwenen haven aan de Zeedijk legden sinds 1866 veerboten aan op het traject Vlissingen-Borssele-Terneuzen v.v. Dit veer is in 1940 opgeheven.

Bedrijven

Op het bedrijventerrein Quistenburg bij Borssele is onder meer Vandenende Machinebouw B.V. gevestigd. Dat kwam in 2015 in het nieuws door de ontwikkeling van de laagste vuilnisauto van Nederland. Deze kan bijvoorbeeld worden ingezet in parkeergarages. Klik hier voor website bedrijf.  Een tweede innovatief bedrijf in Borssele is VAM Watertech. Dat legt zich toe op milieutechnieken. Zo is het gespecialiseerd in de waterzuivering bij agrofoodbedrijven. Klik hier voor website. Op Quistenburg is ook Hefmatic gevestigd, een dealer in heftrucs. Klik hier voor informatie.  Omdat Borssele vrijwel altijd aan energiecentrales wordt opgehangen, in het bijzonder aan de kerncentrale, wordt die bedrijvigheid in deze reportage als laatste genoemd. Klik hier voor informatie.  

Gemeente en inwoners

Borssele was tot 1970 een zelfstandige gemeente. In dat jaar ging het op in de gemeente Borsele die behalve de hele Zak van Zuid-Beveland ook de dorpen Nieuwdorp en Lewedorp omvat. Het dorp telde rond 1840 780 inwoners (bron: deel 2 Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden van A. J. van der Aa, Gorinchem 1840). In 2015 woonden er 1433 mensen. Daarmee was Borssele het vierde dorp in grote van de 15 hoofdkernen van de gemeente. Kij k hier voor een compilatie van de dorpsfilm uit 1956. 

Hans Warren

Op de Zeedijk stond het geboortehuis van schrijver en dichter Hans Warren (1921-2001) die tientallen jaren wekelijks letterkundige kronieken verzorgde in de Provinciale Zeeuwse Courant. Hij werd verder vooral bekend door zijn Geheim Dagboek (23 delen). Warren is in Borssele begraven. Klik hier voor wandelingen en meer informatie.

Minicampings De Vergeethoek en De Krukel in BorsseleMinicampings De Vergeethoek en De Krukel in BorsseleLogies

Wie in Borssele wil verblijven kan terecht bij: Minicamping De Vergeethoek en Minicamping De Krukel. Ben je als fietser in Borssele toevallig niets tegengekomen waar je wat kon drinken dan kun je altijd nog neerzijgen op het terras van café 't Klompenkot aan het oostelijke eind van de Monsterweg. Dat stukje behoorde vroeger tot de gemeente Ovezande, maar ligt heel dicht bij Borssele.  

 

 *Een ontlastingsboog is bedoeld om de druk van het metselwerk daarboven over te brengen naar de muurdammen. Muurdammen of penanten slaan op het metselwerk tussen gevelopeningen (ramen en deuren).  

Domineren de energiecentrales nu wel of niet de skyline van Borssele? 't Is maar net van welke kant je het bekijkt...Domineren de energiecentrales nu wel of niet de skyline van Borssele? 't Is maar net van welke kant je het bekijkt...

Hof Monster in Borssele solitair en samen met de molenHof Monster in Borssele solitair en samen met de molen

Molenhuis BorsseleMolenhuis Borssele

Koolzaad kleurt buitengebied BorsseleKoolzaad kleurt buitengebied Borssele

Voormalige christelijke school en woonhuizen aan Catalijneweg BorsseleVoormalige christelijke school en woonhuizen aan Catalijneweg Borssele

Lentevreugde aan de Oostsingel in BorsseleLentevreugde aan de Oostsingel in Borssele

Boerderij Zuidsingel BorsseleBoerderij Zuidsingel Borssele

Nog een opname van de boerderij aan de Zuidsingel in BorsseleNog een opname van de boerderij aan de Zuidsingel in Borssele

Hoeve Klein Monster in BorsseleHoeve Klein Monster in Borssele

Voormalig kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente aan de Oostsingel in Borssele.Voormalig kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente aan de Oostsingel in Borssele.

Kreek bij Weelhoekweg/Zeedijk in BorsseleKreek bij Weelhoekweg/Zeedijk in Borssele

Wandelpaden in BorsseleWandelpaden in Borssele

Sloebossen BorsseleSloebossen Borssele

Westeinderplas BorsseleWesteinderplas Borssele

Hoeve De Witte Pauw aan de Korte Zuidweg in BorsseleHoeve De Witte Pauw aan de Korte Zuidweg in Borssele

Westerscheldetunnelweg richting tolpleinWesterscheldetunnelweg richting tolplein

Hoofkantoor NV Westerscheldetunnel bij het tolplein in BorsselHoofkantoor NV Westerscheldetunnel bij het tolplein in Borssel